Zagr_Pestycydy.pdf
(
150 KB
)
Pobierz
BEZPIECZEŃSTWO PRACY 1/2008
Œlady pestycydów
– niebezpieczne dla cz³owieka i œrodowiska
Chemiczne środki ochrony roślin maj¹ olbrzymie znaczenie w powiêkszaniu efektywności i jakości produkcji
rolnej. Jednak nieracjonalne ich stosowanie wywiera negatywny wp³yw na środowisko i cz³owieka, jest przy-
czyn¹ wielu chorób oraz zatruæ pracowników rolnych i konsumentów produktów spo¿ywczych. Prowadzona
w UE strategia zrównowa¿onego stosowania pestycydów ma doprowadziæ do eliminacji zagro¿eñ jakie
zwi¹zane s¹ z ich stosowaniem. W artykule omówiono uregulowania prawne, kierunki dzia³añ zapobiegaw-
czych i ochronnych w zakresie zdrowia cz³owieka, kryteria klasyfikacji pestycydów oraz problemy kontroli
analitycznej śladowych pozosta³ości pestycydów w ¿ywności na podstawie norm i procedur badawczych.
Wskazano kierunki ograniczania zu¿ycia pestycydów.
Traces of pesticides – dangerous for human and for the environmental
Chemical protection of plants is very important in increasing the efficiency and quality of agricultural produc-
tion. However its unreasonable use has a negative impact on the environment and on the human; it causes
diseases and food poisoning of agricultural workers and consumers of food products. The European Union
strategy of sustainable application of pesticides is to eliminate threats their use poses. This article discusses
legal regulations, directions of preventive and protective activities related to human health, criteria of clas-
sification of pesticides and the problems of an analytic control of traces in food on the basis of standards
and test procedures. Reduction in the use of pesticides is discussed, too.
doc. dr hab. ZBIGNIEW MAKLES
dr in¿. WOJCIECH DOMAÑSKI
Centralny Instytut Ochrony Pracy
– Pañstwowy Instytut Badawczy
Dane z koñca lat dziewiêædziesi¹tych ubie-
g³ego wieku wykaza³y, ¿e zu¿ycie pestycydów
w Polsce i na świecie wyra¿one w kg/ha sub-
stancji aktywnej kszta³towa³o siê na ró¿nym
poziomie i wynosi³o odpowiednio: w Holandii
17,1, w Belgii 10,8, w Niemczech i we Francji
4,5, a w Polsce 0,6. Prze³o¿y³o siê to na jakośæ
produkowanej ¿ywności i stan środowiska.
Nasza ¿ywnośæ jest zdrowa, zawiera znacznie
mniejsze ilości pozosta³ości substancji che-
micznych w porównaniu do krajów, w których
kultura rolna jest lepiej rozwiniêta [2].
Wprowadzenie
Rolnictwo jest sektorem gospodarki,
który odgrywa na świecie powa¿n¹ rolê.
Jest dostarczycielem ¿ywności, a tak¿e dawc¹
zatrudnienia dla dziesi¹tków milionów ludzi.
W sektorze rolnym naszego kraju zatrudnio-
nych jest oko³o 20% populacji czynnej zawo-
dowo, podczas gdy we Francji, Niemczech,
Holandii, Wielkiej Brytanii i innych krajach tej
czêści Europy odsetek ten jest kilka razy ni¿szy.
Taki stan osi¹gniêto dziêki tworzeniu wiel-
kich obszarowo gospodarstw u³atwiaj¹cych
mechanizacjê prac, intensywnemu zasilaniu
gleb nawozami mineralnymi i ochronie p³o-
dów rolnych chemicznymi środkami ochrony
roślin [1].
Polskie rolnictwo, dotychczas drobno-
towarowe, bêdzie zmniejsza³o ten dystans
przez intensyfikacjê upraw, mechanizacjê
pracy oraz obserwowane zmiany o pod³o¿u
gerontologicznym sprzyjaj¹ce scalaniu area³ów
i zmniejszaniu zatrudnienia.
Jednak zwiêkszenie produkcji rolnej, zwi¹-
zane z szerokim zastosowaniem chemicznych
środków walki ze szkodnikami i chorobami
w rolnictwie oraz hodowli, mimo ¿e w pierw-
szym okresie by³o wielkim sukcesem, z up³y-
wem czasu zaczê³o przynosiæ ujemne skutki
w postaci ubo¿enia gleb w organizmy u¿y-
teczne, zatruwania wód gruntowych i cieków
wodnych, zanieczyszczenia powietrza oraz
wprowadzenia do ³añcucha ¿ywieniowego
cz³owieka toksycznych sk³adników w postaci
chemikaliów lub ich metabolitów. Naruszy³o
to równowagê w ekosystemach oraz dopro-
wadzi³o do pogorszenia siê jakości produktów
spo¿ywczych w tych krajach.
Nasza dotychczasowa gospodarka rolna
w mniejszym stopniu podlega³a i podlega
tym negatywnym zmianom, w³aśnie dziêki
rozdrobnieniu gospodarstw sprzyjaj¹cemu
bioró¿norodności, stosowaniu g³ównie na-
wo¿enia naturalnego oraz ni¿szemu zu¿yciu
pestycydów.
Pestycydy
Substancje, potocznie zwane
środkami
ochrony roślin,
obejmuj¹ ca³¹ gamê zwi¹zków
oraz preparatów pochodzenia naturalnego
i syntetycznego. Ich dzia³anie polega na nisz-
Tabela 1
G£ÓWNE KLASY PESTYCYDÓW ORGANICZNYCH I ICH CHARAKTERYSTYKI [3]
Classification the organic pesticides and
their characteristics [3]
Rozpuszczalnośæ
w wodzie
Transport
w glebie
Klasa
Zastosowanie
Trwa³ośæ
Chlorowane wêglowodory
insektycydy
du¿a
wyj¹tkowo s³aba
osadzanie
Kationowe zwi¹zki heterocykliczne
herbicydy
du¿a
dobra
osadzanie
Triazyny
herbicydy
umiarkowana
zale¿y od pH
osadzanie
Pochodne fenylomocznika
herbicydy
umiarkowana
ró¿na
wyp³ukiwanie
Pochodne dinitroaniliny
herbicydy
umiarkowana
s³aba
osadzanie
Pochodne kwasu fenoksyoctowego
herbicydy
krótka
dobra
osadzanie
Pochodne fenylokarbaminianów
herbicydy
krótka
dobra
osadzanie
Metaliczne pochodne
etylenobis(ditiokarbaminianów)
fungicydy
krótka
umiarkowana
nieznany
Pyretroidy
insektycydy
krótka
wyj¹tkowo s³aba
osadzanie
Zwi¹zki fosforoorganiczne
insektycydy
krótka
dobra
wymywanie
Karbaminiany
insektycydy
krótka
dobra
wymywanie
5
BEZPIECZEŃSTWO PRACY 1/2008
czeniu szkodników oraz walce z chorobami
zwierz¹t i roślin, regulacji wzrostu roślin, a tak¿e
usuwaniu roślin nieu¿ytecznych. Praktyczne
wykorzystanie pestycydów jest ogromne
w takich dziedzinach, jak ochrona pól, lasów,
zwierz¹t hodowlanych, pomieszczeñ mieszkal-
nych, konserwacja drewna, usuwanie i prze-
rzedzanie roślin glebowych oraz w zbiornikach
wodnych.
Przyjête nazewnictwo tych środków oparte
jest na ich przeznaczeniu, st¹d dzieli siê je na:
•
Tabela 2
CZAS KARENCJI DLA WYBRANYCH PESTYCYDÓW W ODNIESIENIU DO P£ODÓW ROLNYCH [4]
The time of carrency for chosen of pesticides in reference to agricultural crops [4]
Czas karencji,
liczba dni
Czas karencji,
liczba dni
Pestycyd
Pestycyd
Chlortion
Funaben
Systoks (Merkaptofos)
Metasystoks
Diazinon (Basudin)
Guzation (Guyion)
Dinokap
Dichlorfos
Fenitrotion
7
nie obowi¹zuje
42
21
14
14
21
7
14
Malation (Karbofos)
Lebaicid (Fention)
Paration (Tiofos)
Metyloparation
Fosdrin (Mewinfos)
Chlorfos (Diptereks)
Dimetoat
Lindan
Chlorfenwinfos
7
28
14
14
4
10
21
21
14
z
oocydy –
środki do zwalczania szkodni-
ków zwierzêcych;
insektycydy
- owadobójcze;
larwicydy
– larwobójcze;
aficydy
– mszyco-
bójcze;
owicydy
– do niszczenia jaj owadów
i roztoczy;
akarycydy
– roztoczobójcze;
ne-
matocydy
– nicieniobójcze;
rodentycydy
– gry-
zoniobójcze;
moluskocydy
– ślimakobójcze;
atraktanty
– do wabienia owadów;
repelenty
– do odstraszania;
feromony
– informuj¹ce
o obecności p³ci odmiennej danego gatunku.
•
Tabela 3
KRYTERIA KLASYFIKACJI STOPNIA TOKSYCZNOŚCI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNYCH DLA ŚRODOWISKA [5]
The criteria of the toxicological classification of dangerous substances for environmental [5]
Kryteria
Klasy
•
LC/EC50 ryba/dafnia/algi < 1,0 mg/dm
3
substancje ekstremalnie
toksyczne
•
LD50 per os, szczur 25 mg/kg
•
LC50 inhalacyjne, szczur < 0,5 g/m
3
fungicydy –
środki grzybobójcze
•
LC/EC50 ryba/dafnia/algi < 100 mg/dm
3
substancje toksyczne ulegaj¹ce
bioakumulacji
•
LD50 per os, szczur < 200 mg/kg
bakteriocydy –
środki bakteriobójcze
i wirusobójcze
•
•
•
Kd dla ryb > 100
•
log Kow > 3,0
herbicydy –
środki do zwalczania roślin
nieu¿ytecznych;
defolianty
– do usuwanie liści;
desykanty
– do wysuszanie roślin;
defloranty
– do usuwanie kwiatów.
Pestycydy nale¿¹ do ró¿nych grup zwi¹z-
ków chemicznych, zazwyczaj charakteryzo-
wanych struktur¹ chemiczn¹ lub obecności¹
atomów, grup atomów lub ugrupowañ. Mówi
siê o pestycydach nieorganicznych i organicz-
nych, o pestycydach fosforo-, azoto-, chloro-,
siarkoorganicznych lub o zwi¹zkach zawie-
raj¹cych wspólnie te pierwiastki. G³ówne
klasy pestycydów wraz z ich podstawowymi
charakterystykami przedstawiono w tabe-
li 1 (str. 5.).
Liczba produkowanych pestycydów jest ol-
brzymia i siêga ponad 4 tysiêcy indywiduów
oraz tysi¹ca preparatów.
Poniewa¿ substancje te oraz ich metabolity
wykazuj¹ znacz¹c¹ aktywnośæ biologiczn¹
w odniesieniu do organizmów ¿ywych, zacho-
dzi koniecznośæ nie tylko śledzenia ich obiegu
w środowisku, stawiania określonych wymagañ
co do aktywności biologicznej dla szkodników,
chwastów i organizmów chorobotwórczych,
ale równie¿ ochrony cz³owieka, u¿ytecznych
zwierz¹t i roślin. Zagadnienia te s¹ realizowane
w praktyce przez badanie ich zachowania siê
w przyrodzie, w poszczególnych ekosystemach
biosfery, hydrosfery, litosfery i atmosfery.
Zajmuj¹ siê tym poszczególne dyscypliny nauki
i praktyki, spośród których znacz¹ce miejsce
przypisuje siê chemii, biologii, biochemii, toksy-
kologii oraz nauce o uprawie ziemi.
Udowodniono, ze stosowanie pestycydów
znacz¹co zwiêksza produkcjê roln¹ i hodow-
lan¹, z czym zwi¹zane s¹ określone efekty
ekonomiczne, z drugiej zaś strony stwarzaj¹
one du¿e zagro¿enie dla zdrowia cz³owieka,
•
LC/EC50 ryba/dafnia/algi < 100 mg/dm
3
substancje toksyczne
nie ulegaj¹ce biodegradacji
•
LD50 per os, szczur < 200 mg/kg
•
Brak dodatniej reakcji na 28-dniowy test podatności na biodegradacjê (OECD)
•
BZT/ChZT < 0,5
LC/EC50 ryba/dafnia/algi < 100 mg/dm
3
substancje ulegaj¹ce
bioakumulacji a nie ulegaj¹ce
biodegradacji
•
LD50 per os, szczur < 200 mg/kg
•
Brak dodatniej reakcji na 28-dniowy test podatności na biodegradacjê (OECD)
•
BZT/ChZT < 0,5
•
przez bezpośrednie nara¿enie na ich dzia³anie
pracowników bran¿owych, rolników, hodow-
ców oraz nara¿enie pośrednie – konsumentów
¿ywności. Zagro¿enie stwarzaj¹ nie tylko
pojedyncze substancje czynne, ale równie¿
sk³adniki preparatów, w których wystêpuj¹
ró¿ne zwi¹zki chemiczne „u³atwiaj¹ce” spo-
soby praktycznego stosowania oraz zacho-
wania siê w środowisku itp., a które stanowi¹
dodatkowe powa¿ne zagro¿enie, dotychczas
niedostrzegane dla grup populacji szczególnie
wra¿liwych, wśród których s¹ dzieci, osoby
starsze, pracownicy.
2000/60/WE, zwana ramow¹ dyrektyw¹
wodn¹, ustalaj¹ca ramy ochrony wszystkich ro-
dzajów wód powierzchniowych i podziemnych;
dyrektywa Komisji 2002/63/WE ustalaj¹ca
wspólnotowe metody pobierana próbek do ce-
lów urzêdowej kontroli pozosta³ości pestycy-
dów w produktach pochodzenia roślinnego
i zwierzêcego oraz na ich powierzchni; dy-
rektywa Parlamentu Europejskiego i Rady
2006/0132 (COD) ustalaj¹ca ramy wspólno-
towego dzia³ania na rzecz osi¹gniêcia zrów-
nowa¿onego stosowania pestycydów, a tak¿e
rozporz¹dzenie Parlamentu Europejskiego
i Rady w sprawie rejestracji, oceny, udzielania
zezwoleñ i stosowanych ograniczeñ w zakresie
chemikaliów (REACH) i utworzenia Europejskiej
Agencji Chemikaliów. Wymienione przepisy
prawne s¹ nastêpstwem przyjêtej w 1992 r.
– zasady zrównowa¿onego stosowania pe-
stycydów w Unii Europejskiej (Com (2006)
373 final), której celem jest zapobieganie
negatywnym skutkom dzia³ania pestycydów
przez zmniejszenie ich wp³ywu na zdrowie
ludzkie i środowisko naturalne.
Rozporz¹dzenie REACH
(Registration,
Evaluation, Authorisation, Chemicals)
ma ca³-
kowicie zmieniæ regu³y dotycz¹ce wprowadza-
nia tysiêcy substancji chemicznych na rynek.
Nak³ada ono obowi¹zek weryfikacji substancji
chemicznych i kontrolê bezpiecznego wy-
korzystywania substancji wysokiego ryzyka
Uregulowania prawne
Obecnie w Unii Europejskiej jest dostrzega-
ny problem oceny wystêpowania pestycydów
w środowisku pod wzglêdem „ca³kowitego
wp³ywu wszystkich obecnie stosowanych
substancji na zdrowie cz³owieka”. G³ównymi
dokumentami w tej sprawie s¹: rozporz¹-
dzenie Parlamentu Europejskiego i Rady
2006/0136 (COD) dotycz¹ce wprowadzenia
do obrotu środków ochrony roślin; rozpo-
rz¹dzenie Komisji (WE) 178/2006 w sprawie
najwy¿szych dopuszczalnych poziomów
(NDP) pozosta³ości środków ochrony roślin
w ¿ywności, a tak¿e paszy pochodzenia roślin-
nego i zwierzêcego oraz na ich powierzchni;
dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady
6
BEZPIECZEŃSTWO PRACY 1/2008
substancji aktywnych, obowi¹zuj¹ce w UE,
oraz wartości NDP innych krajów nieuwzglêd-
nione w prawie UE. Polskie prawo poszerzono
tak¿e o niezwykle wa¿ne zagadnienie zwi¹zane
z faz¹ rzeczywistego stosowania środków
ochrony roślin, które odgrywa kluczow¹ rolê
w ustaleniu ca³kowitego zagro¿enia wy-
stêpuj¹cego przy stosowania pestycydów
(substancji aktywnej i dodatków). Ten etap
przystosowawczy w Polsce zrealizowano
przez przyjêcie w czerwcu 2007 r. postanowieñ
rozporz¹dzenia REACH.
Tabela 4
NDS I NDSCH WYBRANYCH PESTYCYDÓW NA STANOWISKACH PRACY [6]
TLV-TWA and STEL of chosen of pesticides on works places [6]
NDS w zale¿ności od czasu
nara¿enia inhalacyjnego,
mg/m
3
Oznakowanie
nara¿enia
Normy w zakresie
badañ analitycznych
Nazwa i nr CAS
NDS
NDSCh
Aldryna [309-00-2]
0,01
0,08
Ft, Sk
Atrazyna [1912-24-9]
5
–
–
PN-Z-04182-24:2001
Bromfenwinfos [33399-00-7]
0,01
–
Ft, Sk
PN-87/Z-04182/07
Chlorfenwinfos [470-90-6]
0,01
0,1
Ft, Sk
PN-87/Z-04182/08
Chloropiryfos [2921-88-2]
0,2
0,6
Ft, Sk
PN-Z-04182-23:2000
Zagro¿enia
W zwi¹zku z wielk¹ skal¹ stosowania
pestycydów w rolnictwie du¿e znaczenie ma
rodzaj i jakośæ produkowanych preparatów,
ich toksycznośæ, trwa³ośæ w środowisku i utrzy-
mywanie siê w glebie, na roślinach, w wodzie
itd., poniewa¿ wiele z nich stanowi potencjalne
zagro¿enie dla cz³owieka i zwierz¹t. Wśród
pestycydów wystêpuj¹ substancje o dzia³aniu
rakotwórczym, mutagennym i teratogennym,
w tym pestycydy chloroorganiczne utrzymuj¹-
ce siê w środowisku przez czas liczony latami,
wykazuj¹ce du¿¹ mobilnośæ w ekosystemach
oraz kumuluj¹ce siê w organizmach zwierz¹t.
Asortyment najgroźniejszych środków chlo-
roorganicznych (DDT, HCH, Aldrina i in.) zo-
sta³ ju¿ wycofany z u¿ycia w wielu krajach,
w tym tak¿e w Polsce.
Wed³ug WHO pestycydy s¹ przyczyn¹ co-
rocznego zatrucia ok. 1,5 mln ludzi na świecie,
wśród których wystêpuj¹ rolnicy, pracownicy
firm produkuj¹cych chemikalia, konsumenci.
Spo¿ywanie p³odów rolnych zanieczysz-
czonych pestycydami przed up³ywem karencji,
prowadzi rocznie w UE do 20 tys. zgonów.
Najgroźniejszymi skutkami chorób wywo-
³anych pozosta³ościami pestycydów w produk-
tach ¿ywnościowych s¹:
•
2,4-D [94-75-7]
7
–
Ft, I
PN-86/Z-04175/02
DDT [50-29-3]
0,1
0,8
Ft, Sk
Demeton-S [8022-00-2]
0,1
0,8
Sk
PN-Z-04182-26:2002
Dichlorfos [62-73-7]
1
3
Ft, Sk
PN-90/Z-04182/17
Dieldryna [60-57-1]
0,1
0,8
Ft, Sk
Dimetoat [60-51-5]
0,2
0,6
Sk
PN-Z-04182-22:2000
Endryna [72-20-8]
0,01
0,08
Ft, Sk
Fenitron [122-14-5]
0,02
0,1
Ft
PN-87/Z-04182/11
Fenofos [944-22-9]
0,1
–
Sk
HCH [608-73-1]
0,05
0,4
Sk
Kaptan [133-06-2]
5
–
–
PN-Z-04182-28:2003
Karbaryl [63-25-22]
1
8
Ft
Karbendazym [10605-21-7]
10
–
Ft
Malation [121-75-5]
1
10
Ft, Sk
PN-87/Z-04182/10
MCPA [94-74-6]
1
5
Ft, I, Sk
PN-86/Z-04176/02
Metoksychlor [72-43-5]
10
–
–
PN-Z-04182-27:2001
Metyloparation [298-00-0]
0,1
0,6
Ft, Sk
Propoksur [114-26-1]
0,5
2
Ft, Sk
PN-86/Z-04154/02
Pyretryny [8003-34-7]
5
–
–
Sulfotep [3689-24-5]
0,1
–
Sk
Trichlorfon [52-68-6]
0,5
2
A, Ft, Sk
PN-87/Z-04182/09
Ft – substancje dzia³aj¹ce toksycznie na p³ód; Sk – substancje wch³aniaj¹ce siê przez skórê; I – substancje dzia³aj¹ce
dra¿ni¹co na skórê; A – substancje uczulaj¹ce na skórê lub uk³ad oddechowy.
na wszystkich etapach cyklu ich u¿ytkowania,
stawiaj¹c wymagania w zakresie produkcji,
handlu i zastosowania. Obecnie niewiele z tych
substancji i preparatów jest dok³adnie prze-
badanych pod k¹tem ich wp³ywu na zdrowie
cz³owieka i środowisko naturalne. Wystar-
czy tylko przypomnieæ, ¿e liczba substancji naj-
wy¿szego ryzyka (np. rakotwórcze, mutagen-
ne czy powoduj¹ce bezp³odnośæ) szacowana
jest na pó³tora tysi¹ca.
W Polsce sprawy zwi¹zane z ochron¹ ro-
ślin reguluje ustawa z dnia 18 grudnia 2003 r.
o ochronie roślin (DzU z 2004 r., nr 11, poz.
94 oraz 96 z późn. zm.) bêd¹ca implementacj¹
rozporz¹dzenia unijnego do prawa polskiego,
ustawa o bezpieczeñstwie ¿ywności i ¿ywie-
nia (DzU 2006, nr 171, poz. 1225), a tak¿e roz-
porz¹dzenia: ministra rolnictwa i rozwoju wsi
z dnia 17 maja 2005 r.
w sprawie zakresu
badañ, informacji i danych dotycz¹cych
środków ochrony roślin i substancji aktywnej
oraz zasad sporz¹dzania ich oceny (DzU
nr 100, poz. 839), rozporz¹dzenie MRiRW
z dnia 18 października 2004 r.
w sprawie
upowa¿nienia jednostek organizacyjnych
do opracowywania ocen i raportów do-
tycz¹cych środków ochrony roślin (DzU
nr 238, poz. 2399), rozporz¹dzenie ministra
zdrowia z dnia 16 maja 2007 r. w sprawie
najwy¿szych dopuszczalnych poziomów
pozosta³ości (NDP) pestycydów, które mog¹
znajdowaæ siê w produktach spo¿ywczych
lub na ich powierzchni (DzU nr 119, poz.
817), rozporz¹dzenie ministra zdrowia z dnia
20 kwietnia 2004 r. w sprawie pobierania
próbek ¿ywności w celu oznaczania po-
zosta³ości chemicznych środków ochrony
roślin (DzU nr 86, poz. 810) i rozporz¹dzenie
ministra zdrowia z dnia 24 września 2007 r.
w sprawie kryteriów i sposobu klasyfikacji
substancji i preparatów chemicznych (DzU
nr 174, poz. 1222).
W rozporz¹dzeniu ministra zdrowia z dnia
16 maja 2007 r. umieszczono wartości NDP dla
zmiany nowotworowe, mutagenne
i teratogenne
•
uszkodzenia uk³adu odpornościowego,
zaburzenia hormonalne
•
choroby uk³adu oddechowego, trawien-
nego, limfatycznego, skórne
•
synergizm dzia³ania w odniesieniu
do palaczy i ludzi nadmiernie spo¿ywaj¹cych
alkohol.
Od środków ochrony roślin wymaga siê
dzia³ania selektywnego, wysokiej toksyczności
w stosunku do szkodników, a niskiej dla innych
organizmów, w tym dla cz³owieka, szybkości
dzia³ania, a tak¿e zdolności do rozpadu w okre-
ślonym czasie (tab. 2.).
Wskaźnikiem ekspozycji pestycydów
na ¿ywy organizm jest bioakumulacja w
tkankach, któr¹ mo¿na ustaliæ na drodze
analizy chemicznej. Przy trudnościach z jego
ustaleniem stosuje siê formu³y empiryczne
do obliczenia wspó³czynnika biokoncentracji
(BCF), a nastêpnie ustala siê zale¿nośæ stê¿enia
7
BEZPIECZEŃSTWO PRACY 1/2008
Tabela 5
Analityczna ocena pozosta³ości
pestycydów
W celu określenia wielkości gromadzenia siê
pestycydów w organizmie cz³owieka i zwierz¹t,
w glebie i wodzie oraz przy ustalaniu i ocenie
pozosta³ości pestycydów w p³odach rolnych
i produktach ich przetworzenia olbrzymi¹ rolê
odgrywaj¹ specyficzne i selektywne metody
analityczne oznaczania śladowych pozosta³ości
pestycydów, poprzedzone w³aściwymi techni-
kami wydzielenia analitów ze z³o¿onej matrycy
(glebowej, wodnej, powietrznej, roślinnej,
tkanki miêsnej, ¿ywnościowej), ich oczysz-
czania, a nastêpnie analizowania. Czêsto te¿
zachodzi potrzeba wzbogacania próbki lub
eliminowania sk³adników matrycy.
Przy wyodrêbnianiu analitów pestycy-
dowych z próbki stosuje siê ró¿ne techniki
zale¿nie od postaci fizycznej matrycy (gaz,
ciecz, cia³o sta³e), takie jak – destylacja, wy-
mra¿anie, filtracja, ekstrakcja do fazy gazowej,
ciek³ej, sta³ej (GLE, GSE, LLE, LSE, SPE, SPME),
techniki membranowe, derywatyzacja, ad-
sorpcja w roztworze lub na nośnikach sta³ych,
wymiana jonowa itd.
W przypadku ekstrakcji rozpuszczalniko-
wej, bardzo czêsto stosowanej w wyodrêbnia-
niu pozosta³ości pestycydów z próbek bardzo
wa¿n¹ rolê odgrywa typ ekstrahenta lub sk³ad
mieszaniny ekstrahentów, którym stawia siê
wiele warunków, m.in., aby nie reagowa³y
z analitem, nie rozpuszcza³y naturalnych
wosków i t³uszczów zawartych w badanym
materiale roślinnym czy zwierzêcym, umo¿li-
wia³y wyodrêbnienie szukanego po³¹czenia,
nie przeszkadza³y w oznaczaniu stosowan¹
metod¹. Zastosowanie ekstrakcji wymaga tak-
¿e m.in. sprawdzenia na wzorcach pestycydów
wielkości odzysku. Metodami wykorzystywa-
nymi w analizie pestycydów s¹: chromato-
grafia w ró¿nych wariantach (TLC, GC, LC,
IC) z ró¿nymi detektorami (FID, NPD, ECD,
MSD) oraz techniki sprzê¿one, (GC/MS, GC/
ICP/MS, GC/MS/MS, HPLC/UV, HPLC/DAD,
spektrofotometria (UV, VIS, IR), kolorymetria,
metody aktywacyjne, analiza elementarna
pierwiastków i in. [8] Techniki analityczne w za-
kresie badania pestycydów w wymienionych
matrycach powinny umo¿liwiaæ rozdzielenie,
wykrycie i oznaczenie śladów ilości substancji
szkodliwych lub ich metabolitów na poziomie
mikro- i nanogramów w próbce.
Procedury analityczne w oznaczaniu pesty-
cydów w próbkach środowiskowych s¹ opisane
w normach polskich PN, PN-EN, normach
europejskich EN, amerykañskich EPA, OSHA,
NIOSH i in. fakultatywnie stosowanych lub
w metodach wypracowanych przez poszcze-
gólne akredytowane laboratoria analityczne.
Z norm zalecanych do analizy pozosta³ości
pestycydów nale¿y wymieniæ normê PN-EN
ISO/EC 17025:2001 + Ap. 1:2003 w zakre-
TRWA£OŚÆ WYBRANYCH PESTYCYDÓW W ŚRODOWISKU [5, 7]
The durability of chosen of pesticides in environmental [5, 7]
Pestycyd
Czas rozpadu
% rozpadu
Aldryna
1 – 6 lat
95%
DDT
4 – 30 lat
95%
γ
-HCH
3 – 10 lat
95%
Chlorfos [pH 1-5, temp.20
o
C]
3 miesi¹ce
50%
Dichlorfos (DDVP) [20
o
C]
2 miesi¹ce
50%
Dieldryna
5 – 25 lat
95%
Fosdrin [pH 7, temp. 20
o
C]
35 dni
50%
Heptachlor
3 – 5 lat
95%
Chlorfenwinfos [pH 9,1, temp. 38
o
C]
16 dni
50%
Chlorfenwinfos [pH 3, temp. 50
o
C]
1,2 lata
brak danych
Metasystoks S [pH 1-5, temp. 30
o
C]
240 dni
50%
Paration [pH 1-5, temp. 10
o
C]
8,3 lat
50%
Systoks [pH 1-5, temp. 10
o
C]
2,6 lat
50%
Szradan (OMPA) [pH 7]
100 lat
50%
pestycydu w organizmie w odniesieniu do jego
stê¿enia w otaczaj¹cym środowisku (np. w wo-
dzie). Wa¿n¹ rolê w ustalaniu wskaźnika bio-
akumulacji odgrywa wspó³czynnik podzia³u
oktanol/woda (log. K
ow
) charakteryzuj¹cy po-
dzia³ pestycydów na granicy t³uszcz/woda.
W klasyfikowaniu stopnia toksyczności pe-
stycydów ujmuje siê takie kryteria, jak: wartośæ
wspó³czynników bioakumulacji (K
d
) i podzia³u
oktanol/woda (log K
ow
), stê¿enie śmiertelne
(LC
50
), dawka śmiertelna (LD
50
), dawka efek-
tywna (EC
50
). W tabeli 3 (str. 6.). zestawiono
klasyfikacjê toksyczn¹ środków ochrony roślin
na podstawie wspomnianych kryteriów.
W ocenie toksyczności pestycydów na sta-
nowisku pracy stosuje siê parametry Najwy¿szego
Dopuszczalnego Stê¿enia (NDS) i Najwy¿szego
Dopuszczalnego Stê¿enia Chwilowego (NDSCh),
wartości których przedstawiono w tab. 4 (str. 7.).
Czas rozk³adu pestycydów w środowisku
jest cech¹ decyduj¹c¹ przy ich stosowaniu.
Najczêściej rozpad pestycydów zachodzi
pod wp³ywem czynników biochemicznych,
chemicznych i fotochemicznych, przy czym
pestycydy polarne ulegaj¹ szybszej degradacji
ni¿ pestycydy niepolarne. W odniesieniu do rol-
nictwa, niezale¿nie od sposobu stosowania
pestycydów, wiêksza cześæ ich przechodzi
do gleby, w której ulega akumulacji, przemia-
nom do innych zwi¹zków, rozpadowi, bioaku-
mulacji w organizmach oraz migracji w glebie,
wodzie i powietrzu (tab. 5.).
Tabela 6
WARTOŚCI NAJWY¯SZYCH DOPUSZCZALNYCH POZIOMÓW ZAWARTOŚCI WYBRANYCH PESTYCYDÓW W PRODUKTACH
SPO¯YWCZYCH POCHODZENIA ZWIERZÊCEGO
The highest values of admissible levels of content chosen the pesticide in food products of animal origin
Najwy¿sze dopuszczalne
poziomy pozosta³ości, mg/kg
Najwy¿sze dopuszczalne poziomy
pozosta³ości, mg/kg
Pestycydy
nie maj¹ce
powinowactwa
do t³uszczu
Pestycydy maj¹ce
powinowactwo
do t³uszczu
t³uszcz
zawarty
w miêsie
i produktach
miêsnych
mleko
i produkty
mleczne
miêso
i produkty
miêsne
mleko
i produkty
mleczne
jaja bez
skorup
jaja bez
skorup
Aldryna i Dieldryna
0,2
0,006
0,02
2,4-D
0,05 miêso
0,01
0,05
Chlordan
0,05
0,002
0,005
Aldikarb
0,01
0,01
0,01
Chlorfenwinfos
0,01
0,01
0,01
Dichlorfos (DDVP)
0,05
0,02
0,05
Chloropiryfos
0,05 drób
0,01
0,01
Ditio – karbaminiany
0,05
0,05
0,05
Cypermetryna
0,05 drób
0,02
0,05
Fenprofimorf
0,01 drób
0,01
0,01
DDT
1,0
0,04
0,05
Glifosat
0,01
0,01
0,01
Endryna
0,05
0,001
0,005
Karbendazym
0,05
0,05
0,05
Heptachlor
0,2
0,004
0,02
Monolinuron
0,05
0,05
0,05
Kaptan
0,01
0,01
0,01
Paration
0,05
0,05
0,05
Lindan (
γ
-HCH)
0,02
0,001
0,1
Propoksur
0,05
0,05
0,05
Permetryna
0,5
0,5
0,05
Tiodikarb
0,02
0,02
0,02
Triazofos
0,01
0,01
0,01
Trichlorfon
0,1
0,05
-
8
BEZPIECZEŃSTWO PRACY 1/2008
sie pozosta³ości pestycydów oraz normy
do oznaczania pozosta³ości pestycydów: PN-
-EN 12393:2000, PN-EN 12393:2002, PN-EN
13191:2002, PN-EN 1528:2000. Umo¿liwiaj¹
one oznaczanie NDP w próbkach p³odów
rolnych, ¿ywności pochodzenia roślinnego
i zwierzêcego zgodnie z wymaganymi po-
ziomami ustalonymi przez ministra zdrowia
w rozporz¹dzeniu z dnia 16 maja 2007 r. Tabele
6. i 7. zawieraj¹ informacje o NDP pozosta³ości
pestycydów w produktach spo¿ywczych po-
chodzenia zwierzêcego wykazuj¹cych (i nie-
wykazuj¹cych) powinowactwo do t³uszczu lub
środka spo¿ywczego pochodzenia zwierzêcego
oraz wyniki badañ uzyskane w akredytowanym
laboratorium Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej
z wykorzystaniem obowi¹zuj¹cych norm
na zgodnośæ z NDP określonych w przytoczo-
nym rozporz¹dzeniu ministra zdrowia.
minimalizacja ryzyka przez stosowanie
pestycydów o ni¿szej toksyczności
•
•
dukcji rolnej i jej przetworów, przyspieszenie
procesu mechanizacji prac rolnych i zwi¹za-
nych z tym korzyści
ekonomicznych. Jednak
z up³ywem czasu skutki „chemizacji rolnic-
twa” spowodowa³y zagro¿enia wywo³ywane
pozosta³ościami pestycydów w środowi-
sku oraz w p³odach rolnych, prowadz¹-
ce do produkcji niezdrowej ¿ywności, degra-
dacji flory i fauny oraz katastrof w niektó-
rych ekosystemach kuli ziemskiej.
Opublikowane w 2006 r. przez Uniê Euro-
pejsk¹ wyniki badañ pozosta³ości pestycydów
we wszystkich krajach Wspólnoty wykonane
na kilkudziesiêciu tysi¹cach próbek ¿ywności
wykaza³y, ¿e w ok. 40% próbek przekroczono
NDP pestycydów, a w ok. 4% próbek drastycz-
ne przekroczenie tych poziomów, co wskazy-
wa³o na ich szkodliwośæ dla cz³owieka, wzrost
ryzyka zachorowalności obywateli Unii oraz
jednocześnie nielegalny obrót tymi produktami
na rynku europejskim. Do grupy produktów
najbardziej „ska¿onych” pestycydami nale¿a³y
owoce i warzywa. Równie¿ w ¿ywności dla
dzieci stwierdzono przekroczenie pozosta³ości
pestycydów.
Obowi¹zuj¹ce w UE przepisy prawne okre-
ślaj¹ce NDP pestycydów w ¿ywności przynios³y
spodziewane efekty, jednak w świetle przyto-
czonych faktów wymagaj¹ one poszerzenia
i objêcia ca³ego asortymentu środków ochrony
roślin, a wiêc tych, które nie mieszcz¹ siê
w rozporz¹dzeniu REACH. Bêdzie to zadanie
niezmiernie trudne z uwagi na ogrom prac
zwi¹zanych z ocen¹ setek tysiêcy substancji
i preparatów oraz silny opór przemys³owego
lobby, które bêdzie ponosi³o najwy¿sze koszty
wdra¿ania zasady zrównowa¿onego stosowa-
nia pestycydów.
wzmo¿ona kontrola dystrybucji i sto-
sowania
•
wprowadzenie intensywnego szkolenia
rolników w kierunku utrzymania w³aściwego
dawkowania pestycydów, prowadzenia ewi-
dencji oprysków, rodzajów u¿ytych substancji
i rodzaju upraw
•
stosowanie atestowanych urz¹dzeñ
do spryskiwania upraw
•
ob³o¿enie podatkiem „pestycydowym”
firm agrochemicznych, który by³by przezna-
czony na pokrycie kosztów instytucji wydaj¹-
cych pozwolenia, inspekcje i testy badawcze
oraz na szkolenia.
Efektem wprowadzenia d³ugofalowego
programu by³o znaczne zmniejszenie ilości
stosowanych środków ochrony roślin i spa-
dek liczby oprysków. Realizowana polityka
zrównowa¿onego stosowania pestycydów
na przyk³adzie Danii wskazuje na znacz¹cy
spadek sprzeda¿y pestycydów w latach
1981 – 2003 – z 7 tys., Mg do 3 tys. Mg oraz
spadek liczby oprysków z 2,7 do 2,0 z tendencj¹
obni¿enia do 1,4 oprysków bez znacz¹cych
strat ekonomicznych zarówno dla rolników,
jak i spo³eczeñstwa [10].
Kierunki ograniczania zu¿ycia
pestycydów
Intensywne stosowanie pestycydów w wie-
lu krajach doprowadzi³o do ska¿enia środowi-
ska, znacznego zmniejszenia bioró¿norodności
flory terenów rolniczych i pog³owia zwierzyny
³ownej oraz pogorszenia jakości przetworów
spo¿ywczych. Te sygna³y powa¿nie wp³ynê³y
na politykê Unii Europejskiej w sprawie inten-
sywnego stosowania syntetycznych środków
ochrony roślin, wyra¿on¹ dzia³aniami w za-
kresie ochrony konsumentów, pracowników
rolnych oraz środowiska przed bezpośrednimi
i pośrednimi skutkami stosowania pestycydów
na terenach rolnych, przy ciekach wodnych
i wra¿liwych siedliskach przyrodniczych.
W akcji zwi¹zanej z redukcj¹ zagro¿eñ
pestycydowych w środowisku Unia Europejska
zaleca strategiê zrównowa¿onego stosowania
pestycydów, której zasady to:
Podsumowanie
Obserwowana w latach 80. i 90. ubie-
g³ego stulecia intensyfikacja stosowania
chemicznych środków ochrony roślin,
a tak¿e nawo¿enia mineralnego doprowa-
dzi³a do znacznego wzrostu produkcji rolnej
i obfitości po¿ywienia daj¹cej nadziejê na za-
spokojenie g³odu w niektórych czêściach
globu ziemskiego. W pierwszych fazach
dzia³ania „programów” pestycydowych
bardzo szybko nast¹pi³o zwiêkszenie pro-
PIŚMIENNICTWO
[1] http://osha.europa.eu/sector/agriculture
[2] D. Stankiewicz
Ochrona środowiska wiejskiego
.
http://biurose.sejm.gov.pl
[3] S.F. Zakrzewski
Podstawy toksykologii środowiska
.
PWN. Warszawa 1995
[4]
Środki ochrony roślin
. Zjednoczenie Przemys³u
Organicznego „Organika”. £ódź 1981
[5]
Zarys Ekotoksykologii
pod red. J. Namieśnik,
J. Jaśkowski. EKO-Pharma. Gdañsk 1995
[6]
Czynniki szkodliwe w środowisku pracy – wartości
dopuszczalne
. CIOP-PIB. Warszawa 2005
[7] G. Schrader
Die Entwicklung Neuer Insektizider
Phosphorsaüre Ester
. 3 Aufl. Verlag Chemie. Weinheim
1963
[8]
Analytical Methods for Pesticides
. Ed. G. Zweig.
Academic Press. New York – London 1964
[9]
Wykaz metod badawczych stosowanych w la-
boratoriach analiz instrumentalnych objêtych syste-
mem jakości. Metody GC/ECD
. Wojewódzka Stacja
Sanitarno-Epidemiologiczna w Gdañsku. Laboratorium
Analiz Instrumentalnych. Gdañsk, grudzieñ 2006
[10] Pesticide Action Network – Europe.
Duñski program
redukcji zu¿ycia pestycydów
. September 2005
Tabela 7
ZAKRES POMIAROWY METOD ANALIZY POZOSTA£OŚCI WYBRANYCH PESTYCYDÓW W PRÓBKACH ¯YWNOŚCI [9]
The measuring range of methods of analysis remainder chosen pesticides in sample the food [9]
Zakres
pomiarowy
metody,
ng/cm
3
Granica
oznaczalności
metody,
ng/cm
3
Norma/metoda
Próbka
Pestycyd
¿ywnośæ
o wysokiej
zawartości
t³uszczu
PN-EN
1528-1-4:2000
GC/ECD
α
-HCH, DDT, Heptachlor, Aldryna,
Dieldryna, Endryna, Metoksychlor
/
β
/
γ
/
δ
0,5-10
0,5
Aldryna, Dieldryna, DDT, α-HCH, Heptachlor,
Metoksychlor, Endryna,
cis i trans-Permetryna
2-50
2
Metylobromofos, Etylobromofos,
Dichlorofluanid, Dichlorfos, Etoprofos,
Fenitrotion, Fenofos, Malation, Metyloparation,
Terbufos
¿ywnośæ
o niskiej
zawartości
t³uszczu
PN-EN
12393-1-3:2000
GC/ECD
20-500
20
Dimetoat, Folpet, Nitrofen, Paration,
Tolilfluanid
20-500
3
Kaptan, Triazofos
20-500
4
9
Plik z chomika:
bhp.KarolKa
Inne pliki z tego folderu:
Szkol_Przewóz towarów niebezpiecznych.pdf
(1416 KB)
Szkol_Narażenie na substancje chemiczne.pdf
(1125 KB)
Zagr_Czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi w środowisku pracy.pdf
(9059 KB)
Zagr_Azbest.pdf
(2621 KB)
Zagr_Chemiczne i pyłowe w procesach produkcji wyrobów metalowych.pdf
(508 KB)
Inne foldery tego chomika:
Instrukcje-DOC
Instrukcje-PDF
Karty-charakterystyk-DOC
Karty-charakterystyk-PDF
Karty-zagrożeń-DOC
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin