Oates Joyce Carol
Muzeum doktora Mosesa
Hejka! Jak się leci?
Przystojny krzepki facet, wzrost sto osiemdziesiąt dziewięć, tuż przed trzydziestką łub niewiele po, mężczyzna rasy białej, jak zapisano później we wstępnym protokole policyjnym, o budowie tak mocnej jak hydrant pożarowy, sprawia wrażenie sportowca lub byłego sportowca, choć już widać, że przybywa mu w pasie, poza tym świetna sylwetka, niczym poruszający się posąg z brązu, umięśnione ramiona, którymi biegnąc wymachuje rytmicznie, muskularne nogi, wyglądające jak rzeźba umięśnione łydki, pędzi wilgotną wysypaną wiórkami ścieżką na zachodnim skraju uniwersyteckiego arboretum, około 18.00 w czwartkowy wieczór, i oto tą samą ścieżką zbliża się z przeciwka kobieta także uprawiająca jogging, patrzy w dół, w jej ciemnych włosach widać pasemka siwizny, biegnie niezdarnie, rozchyliła pełne, mięsiste waigi, ramiona trzyma sztywno przy tułowiu, ma na sobie wymiętą koszulkę nakładaną przez głowę, na gorsie wyblakły tygrys, piersi niezbyt wielkie, lecz jednak podrygują gdy biegnie, ruch ten jakby powtarzają obwisające policzki, jej biodra opinają dresowe spodnie marchewkowego koloru, kobieta nazywa się Madeline Hersey, spogląda marszcząc brwi na wysypaną wiórkami ścieżkę, ten jej irytujący zwyczaj patrzenia w dół podczas biegu, w ogóle nie dostrzega arboretum, choć o tej porze, w maju, błyszczy w nim bielą dereń kwiecisty, dereń różowy, jaskrawożółte forsycje,
Madeline jest laborantką u Squibba, pogrążoną w splątanych myślach (kariera, kochanek, jego dziecko mające problemy z nauką), lecz nagle z tych rozmyślań wybijają agresywno-przyjacielskie pozdrowienie Hejka! Jak się leci? rzucone w jej kierunku niczym niewinne klepnięcie w tyłek, to ów wysoki, krzepki mężczyzna obrzuca Madeline najbardziej przelotnym z możliwych spojrzeniem, ona szczerzy zęby w wymuszonym uśmiechu, jest zdeprymowana, gubi rytm, odpowiada jednak niepewnie Super, dzięki, ale niepotrzebnie, bo biegnący mężczyzna jest już daleko i nie słyszy, teraz żwirowaną ścieżką za uniwersyteckim szpitalem, porośniętą trawą ścieżką flisacką prowadzącą wzdłuż starego kanału, w bujnej zieleni University Dells Park, gdzie od późnego popołudnia aż do zmierzchu ludzie biegają pojedynczo lub parami, albo po trzy i więcej osób, zawodnicy drużyny biegaczy z miejscowego liceum, studenci coliege’u, siwowłosi starsi ludzie, mężczyźni i kobiety, w ich kierunku krzepki facet w opiętym T-shircie musztardowej barwy, ciemnobłękit- nych krótkich szortach odsłaniających uda z rzeźbą mięśni, w biegówkach Nike rozmiar czterdzieści sześć, woła Hejka! Jak się leci?, głośno i jowialnie, lecz właściwie obojętnie, przez moment widać jego wielkie końskie zęby, długie, poruszające się rytmicznie nogi, długie ramiona, ma zwyczaj zbliżać się od tyłu do samotnych biegaczy, może to być kobieta, dziewczyna, ale też starszy mężczyzna, na uniwersytecie jest wielu „starszych” mężczyzn (po czterdziestce, po pięćdziesiątce, po sześćdziesiątce i starszych), czasem jest to jakiś młody gość w mokrym od potu stroju, zaczyna wtedy oddychać ustami, jego najki rozmiar czterdzieści sześć walą w ziemię jak młoty Hejka! Jak się leci?, te słowa wybijają Kyle Lindeman z ociekających seksem marzeń, wybijają Michelle Rossley z pogmatwa
ło
nych, niepokojących rozmyślań, a tutaj znów mamy Dianę Hendricks, która w liceum uprawiała sport, ale teraz ma bez mała dziesięć kilogramów nadwagi, jest rozwódką, bezdzietną, a w tej chwili przeżywa wcześniejszą kłótnię z przyjaciółką, szlag by to trafił, zła jest jak osa! szlag by to trafił, tym razem takiego wała jak pierwsza zadzwoni do Giny! próbuje jakoś uspokoić, uładzić natłok myśli przypominających wzburzoną, płynącą wartko wodę, próbuje opanować oddech stosując metodę zen, wdech, wydech, wdech, wtem, jakby znikąd, w tę jej zadumę, wysoka, rozpędzona mocarna postać kieruje się ku niej, no po prostu biegnie na nią jeszcze chwila i ma go w polu widzenia, Dianę instynktownie odbija w prawo, żeby zrobić mu miejsce, ma nadzieję, że nie jest to nikt z jej pracy, nikt kto jązna, próbuje nie patrzeć, wyczuwa, że to jakiś wysoki, dobrze zbudowany facet, waży ze sto kilo, na pewno sportowiec albo były sportowiec, nagle ogarnia ją podniecenie, ale może to tylko seksualny lęk? nawet gdy rozlega się głośne, deprymujące Hejka! Jak się leci? niczym szturchnięcie łokciem w lewą pierś, gdy nieznajomy ją mija, pozostawiając za sobą woń męskiego potu, słono-kwaśne- go męskiego potu, i przelotny błysk wielkich lśniących zębów obnażonych w durnym, drwiącym uśmiechu, a może w fałszywym, może tak się uśmiecha trupia główka? — wybita z rytmu, skrępowana i potykająca się Diana wydusza z siebie Super - super, tak jakby niemal ocierającego się o nią nieznajomego rzeczywiście cokolwiek obchodziło, jak jej się biegnie — a jednak kiedy indziej, w mokry poranek w University Dells, ścieżką prowadzącą obok poznaczonego mrowiem kiełkujących nasionek stawu osadowego, na którym kaczory w miłośnie-bojowym nastroju ścigały samice, kwacząc wniebogłosy, właśnie wtedy nadbiega wysoki, mocno zbudowany facet, mężczyzna rasy
białej, wzrost sto osiemdziesiąt dziewięć, niemający przy sobie żadnego dokumentu tożsamości, jak napisano potem we wstępnym protokole policyjnym, tym razem ma na sobie opięty T-shirt czarnej barwy z nazwą grupy Judas Priest, króciutkie białe szorty ze sztucznego włókna, dzięki czemu widać dokładnie każde spęcznienie mięśni, każdy drobny ich skurcz, połysk jakby wyrzeźbionych mięśni łydek, wyłania się z ocienionej ścieżki na skraju brzeziny i zbliża do doktora Rauscha z uniwersyteckiego wydziału geologii, mężczyzny starszego, nieco próżnego na punkcie zachowania formy, przyciemnione okulary lotnicze niemal zjechały mu ze spoconego nosa, doktor Rausch biegnąc dyszy ciężko, nie biegnie tak szybko jak by chciał, po plecach ciekną mu strużki potu przypominające roztopiony tłuszcz, czuje je spływające po bokach, ma na sobie przepoconą koszulkę, doktor Rausch włożył workowate szorty koloru khaki, a myśli tak intensywnie, że aż zacisnął szczęki (cięcia w budżecie wydziałowym! małżeństwo najmłodszej córki! żona ma jutro rano o szóstej biopsję, podwiezie ją do centrum medycznego i zaczeka w samochodzie, potem odwiezie do domu i jakoś będzie musiał zdążyć na 11.00 na posiedzenie komisji do spraw zatrudnienia, której przewodniczy), gdy nagle wstrząsa nim Hej- ka! Jak się leci?, wydaje mu się, że potężnie zbudowany biegacz w czarnym T-shircie z nazwą grupy Judas Priest na piersiach niby żartem tak chytrze postawił stopę w bucie o rozmiarze czterdzieści sześć tuż przed nim, żeby się potknął, przez to nagle zgubił rytm, stary nieborak, nie zawsze miał przecież sześćdziesiąt cztery lata, zapadłą klatkę piersiową, chude nogi o białej skórze, z której sterczały pojedyncze włoski przypominające druciki, niewielki, twardy i wypukły brzuszek opinający pozbawione paska szorty barwy khaki, doktor Rausch patrzy w górę spod
przymrużonych powiek, może to ktoś mu znany? ktoś, kogo powinien znać? kto jego zna? przecież przez te szalone trzydzieści lat na jego wydziale było tylu studentów, nim jednak może rozpoznać nieznajomego albo z trudem wykrztusić odpowiedź na pozdrowienie, szybko i luzacko, zwyczajem młodych joggerów, potężnie zbudowany biegacz mija go obojętnie, jego nogi niczym umięśnione tłoki, wydaje się, że mgiełka potu spowija go jakby połyskliwym nimbem, niezbyt ciemne włosy, właściwie rudawe, których kędziory, niczym skręcone wióry drzewne, unoszą mu się na dużej uniesionej głowie na podobieństwo areoli, uśmiechając się szeroko pokazuje zęby, ma pokaźny szeroki nos, jakby stworzony do głębokiego oddychania, wielkie ciemne nozdrza, wyglądające jakby były ro- zepchnięte czyimiś kciukami, wkrótce ta połyskująca męska sylwetka pojawia się na oddalonym krańcu Dells; innym razem po południu na terenie należącym do Instytutu, głucho uderzające w ziemię stopy, umięśnione, rytmicznie poruszające się barki, tego dnia granatowy T-shirt wypłowiały od niezliczonych przepierek; innym razem króciutkie granatowe szorty, biegnąc wydziela drożdżowy zapach, na widok samotnie biegnącego mężczyzny przyśpiesza, żeby się z nim zrównać, facet ma dwadzieścia kilka lat, jest studentem uniwersytetu, nie uprawia czynnie sportów, wzrost około metr sześćdziesiąt pięć, szczupły, biegnie z niejakim wysiłkiem, oddycha ustami, a w głowie ma mętlik liczb, symboli, równań, optyka kwantowa, szumy kwantowe i oto nagle w te rozmyślania, w tę zadumę, wdziera się Hejka! Jak się leci! niczym wybuch petardy rzuconej przez psotnego dzieciaka, młodszy jogger odpowiada opryskliwie oka, ale purpurowieje na twarzy, tak przecież było w liceum, starsi koledzy rozstawiali go po kątach, wszystko to staje mu błyskawicznie przed oczami,
a teraz niemal zaczyna kuśtykać, zupełnie stracił rytm, życie wydaje mu się nagle bezcelowe, wiecie sami, że jest jałowe i bezcelowe, żyje się i umiera, na przykład jego dziadek, żył, no i pewnego dnia umarł, gdzie tu sens? żadnego, gdy nazajutrz, za tydzień w późne piątkowe popołudnie ostatniego tygodnia maja na ścieżce flisackiej wzdłuż Linden Road, gdzie zawsze biega mniej osób, nagle w jego polu widzenia pojawia się, a potem zbliża, wysoki, mocno zbudowany mężczyzna, biegnie środkiem ścieżki, instynktownie zbaczasz w prawo, instynktownie kierujesz wzrok w dół, na ścieżce zero kontaktu wzrokowego, zatopiłeś się w myślach, sploty myśli niczym prąd elektryczny, gorące, palą, palą do żywego, sam ból, męczarnia, jało- wość tego myślenia, no bo czym jest właściwie twoja dusza? tylko myślą przecież, nikłym płomykiem, który otaczasz dłonią, niemo błagając Proszę, nie zaczepiaj mnie, uszanuj moją prywatność, proszą, gdy jednak biegnący mężczyzna wciąż się zbliża, środkiem ścieżki, nieubłaganie, niepowstrzymanie; brązowy, różany pobłysk na kręcących się włoskach pokrywających jego ramiona, obnażone w uśmiechu wielkie zębiska Hejka! Jak się leci?, głośne, obojętne, tubalne, fałszywie przyjacielskie, wtedy z kieszeni kurtki ze sztucznego włókna wyciągasz niezgrabnie rewolwer Smith & Wesson kalibru .22 z krótką lufą, ten sam, który ukradłeś z domku letniskowego twojego ojca w Jackson Hole w stanie Wyoming trzy lata wcześniej, nienawidziłeś tego starego zapijaczonego chuja, tylko czekałeś, aż zacznie cię wypytywać, czy to ty wziąłeś jego rewolwer, na który nie miał pozwolenia? ale nikt nigdy cię o to nie zapytał, a ty mu nigdy nic nie powiedziałeś, teraz unosisz przypominającą zabawkę broń, dłoń drży ci z podniecenia, z trwogi, z oczekiwania, kierujesz lufę prosto w twarz, którą masz tuż przed sobą w całej okaza
łości, ogromną niczym balon, i pociągasz za spust; jakimś magicznym sposobem podobna do zabawki broń wyrzuca z siebie pociski z nieoczekiwaną mocą celnie, bo odległość jest krótką wchodzą w tę twarz, prosto w czoło, tuż ponad nosem o wielkich nozdrzach, w jednej chwili wielki jogger w musztardowym T-shircie osuwa się na kolaną musztardowy T-shirt plamią bryzgi krwi, po sekundzie leży na brzuchu, rozrzucone krzepkie ramioną twarz przylegająca do ścieżki, runął jak podcięty, milcząco i bezwładnie, niczym szmaciana kukiełka, którą lalkarz odrzucił precz, jest martwy. Oto, jak mi się leci.
Na obserwacji
- Gdybyś mógł mi powiedzieć, gdzie jest Kenny.
Była to kwestia zaufania. Pragnął, żeby tak było: miał prawo do zaufania. Ojciec, syn w tarapatach. Ojciec pragnący pomóc synowi, który ma poważne kłopoty. Ojciec niewątpliwie bez problemów finansowych. Po pięćdziesiątce, dobre warunki materialne. Ojciec, który odłożył podróż służbową do Seattle i przyleciał do Filadelfii, żeby pomóc synowi, któ- ry popadł w tarapaty. Ojciec, który mówi: - To kwestia zaufania. Gdybyś mógł mi powiedzieć, gdzie jest Kenny.
Rozmyślnie unikał formy Gdybyś mógł mm powiedzieć. Użycie zaimka nam oznaczałoby, że ojciec mówi w imieniu innych. Więc Gdybyś mógł mi powiedzieć.
-1 gdzie jest Christa.
Kenny, jego zaginiony wnuk, miał dwa lata i trzy miesiące. Zaginął w tym sensie, że nikt (również jego syn?) najwyraźniej nie wiedział, gdzie przebywa. Christa, zaginiona matka, ściśle rzecz biorąc nie była synową, bo z Sethem, jego synem, żyła bez ślubu. Seth miał dwadzieścia osiem lat, Christa była od niego o rok czy dwa lata młodsza. On sam, ojciec Setha, noszący to samo nazwisko co ów młody człowiek w tarapatach, kilkakrotnie i pośpiesznie przebiegł w myślach te fakty, całą tę litanię suchych i jakoś beznadziejnie bezużytecznych danych.
Stosunki międzyludzkie: same zagadki. Zadajesz je sam żeby odkryć ich znaczenie, nie wiesz jednak (bo
i skąd to można wiedzieć?), czy mają jakieś znaczenie, które można odkryć.
- Seth? Chciałem powiedzieć, jeśli potrzebne tu zaufanie. Jeśli coś ci grozi...
Grozi. Ojciec omal się nie przejęzyczył i nie powiedział Jeśli masz kłopoty.
Faktycznie, ojciec wiedział, że jego syn Seth ma kłopoty. Syn na pewno ma kłopoty: dwuletnie dziecko zaginęło, matka dziecka również zaginęła. Rozbity, zrujnowany dom.
Syn z wolna pokręcił głową. Powoli podniósł wzrok, żeby spojrzeć ojcu w oczy. Z oczami syna działo się coś niedobrego: były głęboko wpadnięte, nabiegłe krwią,
0 osobliwym mętnym połysku, niczym stary zużyty pleksiglas. Włosy syna miały kolor sadzy, były brudne
1 zmierzwione, a jego policzki pokrywała szczecina. Ojciec pocieszał się tym, że syn nie miał na rękach kajdanek i że nie przykuto go do stołu.
Nikomu z pozostałych zatrzymanych/pacjentów przebywających w sali widzeń, jak zauważył ojciec, też nie ograniczono swobody poruszania się. Kilku z nich było mężczyznami nadzwyczaj potężnej postury. Podobnie jak oni, jego syn miał na sobie odzież aresztancką: szarą koszulę w deseń, szare spodnie od dresu z elastycznym wszywanym paskiem. Synowi pozwolono na noszenie własnych butów, znoszone biegówki, zero sznurowadeł. Syn został zatrzymany „przy zastosowaniu przymusu bezpośredniego”, osadzony w areszcie policyjnym, a potem przewieziony do filadelfijskiej izby zatrzymań dla mężczyzn, na oddział psychiatryczny, w celu poddania co najmniej czterdziestoośmiogodzinnej obserwacji, ocenie, sprawdzeniu, czy nie przejawia skłonności samobójczych.
Skłonności samobójcze. Gdy syn znalazł się w izbie zatrzymań, stwierdzono, że ma głęboko pocięte i krwawią-
ce przedramiona, zaś z jego niespójnych i bełkotliwych wyjaśnień nie wynikało, czy sam się poranił, czy też padł ofiarą przemocy.
Oba przedramiona, zadawane na ślepo cięcia, które nie uszkodziły żadnych arterii. Oto, co usłyszał ojciec: w normalnym stanie człowiek prawdopodobnie nie mógłby zadać sobie takich ran, jednak w stanie nienormalnym, w psychozie narkotykowej, w stanie obsesji, nie jest to wykluczone.
Na palcach syna, na zewnętrznej stronie jego rąk, na kostkach nóg, odkryto niewielkie oparzenia. Również ich przyczyna była nieznana.
Ojciec próbował nie patrzeć na obandażowane ręce syna. Ojciec próbował nie patrzeć na otwartą rankę na jego górnej wardze. Ojciec usłyszał własne, wypowiedziane łagodnym głosem słowa: - To znaczy, jeśli coś ci zagraża w twoim obecnym położeniu. Ktoś, kto może chce cię skrzywdzić, albo... - Ojciec nie był pewien tego, co mówi. Może chciał powiedzieć, że synowi może zagrażać jakieś niebezpieczeństwo w ośrodku odosobnienia lub gdy już zostanie zwolniony. Ojcu być może nie chodziło o syna, tylko o dwuletniego wnuczka i Christę. Ojca odstręczał oddech syna, cuchnący niczym płynna smoła, w którą wpadło coś organicznego i teraz się rozkłada.
- Hej, tato: kto, do diabła ciężkiego, chciałby mnie skrzywdzić?
Syn wydał z gardła świszczący odgłos przypominający śmiech. Zaczął rozdrapywać rankę na górnej wardze. Uderzył obandażowaną ręką w skraj stołu, brudny biały bandaż zdawał się przepuszczać krew.
Przynajmniej jednak syn mówił składnie. A do tego zdecydował się rozmawiać z ojcem.
Miejscowy psychiatra ostrzegł bowiem ojca, że jego syn może mówić od rzeczy albo w ogóle milczeć. Ojciec
pomyślał, że syn żartuje. Syn od dzieciństwa lubił stroić z kamienną twarzą błazeńskie żarty po to, żeby zabawić, wprawić w zażenowanie albo przerazić upatrzone starsze osoby. Gatunek żartu, którego osnową jest udawana naiwność. Taki, który niby to aż przykro opowiadać (trzeba przyjąć taką pozę) i którego aż przykro słuchać. W tym wypadku ojciec uznał, że syn żartuje, że chce powiedzieć: kto, do diabła ciężkiego, chciałby mnie skrzywdzić. Mnie się krzywdy nie trzymają.
Albo: kto, do diabła ciężkiego, chciałby mnie skrzywdzić? Przecież sam to mogę załatwić.
Albo: kto, do diabła ciężkiego, chciałby mnie skrzywdzić? Jestem gównem.
Oczywiście tym, kogo miał na myśli ojciec, był jego dwuletni wnuk. O którego on, ojciec, tak się martwił. Jego jedyny wnuk, zaginiony. Ale podobno jest w Filadelfii. Bardzo prawdopodobne, że w południowej części Filadelfii. Dwuletni Kenny, którego imię ojciec tylko z najwyższym trudem potrafił wymówić jako tako opanowanym głosem. I niemal uznając go za własnego syna.
Za własnego syna. To znaczy takiego, jakim miał być.
— ...kwestia zaufania, Seth. Myślę, że możesz mi zaufać.
Seth był przesłuchiwany przez policjantów, lecz nieustannie powtarzał, że „nie ma pojęcia”, gdzie przebywa jego syn, gdzie jest matka dziecka. „Nie ma pojęcia”, co skłoniło sąsiadów z Czterdziestej Trzeciej Ulicy do wezwania policji z powodu rzekomo lylko zajścia domowego. I dlaczego zatrzymano go „siłą” o trzeciej nad ranem, bez koszuli i bosego, splamionego krwią płynącą z ciętych ran na przedramionach, przed licowanym ciemnym piaskowcem budynkiem, w którym mieszkał wraz z synem i młodą kobietą o imieniu Christa.
Seth nie miał również pojęcia, co zaszło w ich mieszkaniu. Wanna w łazience na drugim piętrze, z której wylewała się woda, ukrop parujący tak potężnie, że z sufitu i ścian odchodziła farba, a plastikowa armatura powyginała się i odkształciła. Na przyłazienkowym podeście i na schodach gorąca jak piekło woda spowodowała więcej zniszczeń; a w kałużach, jakie utworzyły się w kuchni, pływały resztki żywności. W policyjnym raporcie wspomniano też
0 sprzęcie służącym do produkcji narkotyków, potłuczonym szkle i uszkodzonych zabawkach, o przesiąkniętej wodą odzieży. Plamy krwi, wymiociny. Karaluchy.
Gdzie w tym pobojowisku miało znajdować się dwuletnie dziecko? Gdzie była jego matka?
- Zaginęła.
Wymówienie imienia Kenny sprawiło ojcu ból.
- Seth, gdybyś mógł mi powiedzieć. Gdzie jest Kenny. Jeśli...
Słowo Seth wymówił już gładko. Niorde, Seth M. Przy...
A-n-i-t-a