Zeszyt ćwiczeń
dr inż. Mariusz Zdrojek
1. Skąd pochodzi przedrostek „nano”?
2. Kto i kiedy po raz pierwszy wprowadził pojęcie nanotechnologii?
3. Proszę podać swój wzrost w nanometrach.
4. Wymienić znane ci produkty, które były zrobione przy użyciu nanotechnologii.
5. Co to jest grafen?
6. Parametrami opisującymi budowę nanorurek są tzw. współczynniki chiralne n i m (liczby całkowite dodatnie). Jeśli je znamy, możemy określić średnicę nanorurki d korzystając ze wzoru: gdzie natomiast aCC to odległość pomiędzy sąsiednimi atomami węgla i wynosi ona 1,44 Å. Zmierzono średnicę pewnej nanorurki, dla której wiadomo, że spełniony jest warunek m-n=3 (nanorurka ta jest wtedy metalem) i otrzymano wynik ≈ 0.5 nm. Znaleźć współczynniki n oraz m dla tej nanorurki.
7. Oszacować w tonach masę cienkiej „nanorurkowej” liny kosmicznej o średnicy co najmniej 20 mm łączącej Ziemię i obiekt znajdujący się na wysokości 2000 km. Przyjąć gęstość nanorurek równą 1,3 g/cm3. Sprawdzić ile razy większa byłaby masa takiej liny wykonanej ze stali.
8. Warstwę atomów węgla, która tworzy siatkę „plastra miodu” nazywamy grafenem. Taka pojedyncza warstwa pochłania około 2.3 % padającego na nią światła. Ile procent światła zostanie pochłonięte po przejściu przez 4 takie warstwy ?
9. Definicja współczynników n i m określających budowę nanorurki węglowej jest związana z wektorami oraz zaznaczonymi na rysunku poniżej pokazującym fragment „rozciętej” ściany nanorurki węglowej. Okazuje się, że średnica nanorurki d, współczynniki n i m oraz wspomniane wektory są ze sobą związane zależnością . Udowodnić wzór z zadania 6 korzystając z dołączonego rysunku oraz podanych informacji.
10. Kropkę kwantową azotku galu (GaN) można wyobrażać sobie jako sześcian o rozmiarach rzędu angstremów lub nanometrów. Dla kropek GaN o rozmiarach od 3 x 3 x 3 atomy narysować wykres określający, jaki procent ogólnej liczby atomów w kropce stanowią atomy na jej powierzchni dla różnych rozmiarów kropek. Jaką tendencję można zaobserwować ?
Rozwiązania
Zadanie 1
Nazwa przedrostka pochodzi z języka greckiego: nanos (νάνος) oznacza karzeł. Przedrostek nano używany jest w jednostkach miary o symbolu n oznaczający mnożnik 0,000 000 001 – jedna miliardowa.
Zadanie 2
Historia nanotechnologii sięga lat 50 ubiegłego wieku, gdy Richard P. Feynman wygłosił sławny wykład „There's Plenty Room at the Bottom” (w wolnym tłumaczeniu „Tam na dole jest jeszcze dużo miejsca”). Wtedy to próbował wyobrazić sobie, co trzeba zrobić by zmieścić 24-tomową Encyklopedię Britannikę na łebku od szpilki. Feynman przedstawił koncepcję miniaturyzacji oraz możliwości tkwiące w wykorzystaniu technologii mogącej operować na poziomie nanometrowym. Terminem nanotechnologia określany jest także nurt zapoczątkowany przez K. Erika Drexlera.
Zadanie 3
Zakładając, że nasz wzrost to 1m 70 cm i pamiętając, że 1 nanometr to 0,000 000 001 metra, możemy w prosty sposób obliczyć nasz wzrost w nanometrach: 1 700 000 000 nm
Zadanie 4
Przykłady wymienione są na prezentacji.
Zadanie 5
Grafen jest jedną z form węgla, odkrytą w 2004 roku przez Andriej Gejma i Konstantina Nowosiołowa, za co otrzymali Nagrodę Nobla w 2010 roku. Grafen zbudowany jest z pojedynczej warstwy atomów węgla. Atomy węgla tworzą w grafenie płaską, praktycznie dwuwymiarową siatkę o sześciokątnych oczkach, której struktura przypomina plaster miodu. Z uwagi na swą specyficzną budowę grafen posiada szereg unikalnych własności fizycznych i chemicznych.
Zadanie 6
Wykorzystując podane w treści zadania informacje należy znaleźć współczynniki n oraz m, które będą liczbami całkowitymi. Zapisujemy układ dwóch równań:
Pierwsze równanie w otrzymanym układzie można przekształcić do równania kwadratowego:
Ostatnie przejście jest poprawne, ponieważ współczynniki n oraz m są liczbami dodatnimi. Wykorzystując zależność i porządkując wyrazy w ostatnim równaniu dostajemy:
Obliczamy wartość ostatniego członu po lewej stronie powyższego równania (pamiętając, że 1 nm = 10 ):
Wstawiamy tę wartość do równania kwadratowego, obliczamy wyznacznik i znajdujemy rozwiązania.
Ze względu na warunek, że n jest liczbą dodatnią rozwiązanie ze znakiem minus nie zostało uwzględnione. Przybliżenie w ostatnim kroku podyktowane jest natomiast ograniczeniem aby współczynniki n oraz m były liczbami całkowitymi. Ostatecznie więc:
Odpowiedź: Współczynniki chiralne badanej nanorurki wynoszą n=2 oraz m= 5.
Zadanie 7
Z fizycznego punktu widzenia lina stanowi walec o średnicy d= 20 mm i wysokości L=2000 km o gęstości= 1,3 g/cm3. Aby obliczyć jej masę należy posłużyć się zależnością:
gdzie m oznacza masę liny a V jej objętość. Obliczamy V korzystając ze wzoru na objętość walca (r – promień walca):
Przekształcając wzór na gęstość dostajemy:
Podstawiamy wartości liczbowe:
Masa takiej liny stalowej byłaby tyle razy większa od masy liny nanorurkowej ile razy gęstość stali jest większa od gęstości nanorurek. Dla typowej stali mamy 8 g/cm3 . Oznacza to że masa liny ze stali byłaby razy większa.
Odpowiedź: Masa liny złożonej z nanorurek wynosiłaby w przybliżeniu 8000 ton. Taka sama lina stalowa miałaby masę około 6 razy większą.
Zadanie 8
Aby znaleźć jaki procent światła zostanie pochłonięty po przejściu przez 4 warstwy grafenu należy obliczyć stopień pochłaniania światła kolejno na każdej z warstw. Do rozwiązania zadania nie potrzeba wprowadzać pojęcia intensywności światła jednak użycie tego terminu wprowadza możliwość operowania symbolem ( oznaczającym 100 % światła padającego na pierwszą warstwę), co ułatwia w pewnym stopniu zapis rozwiązania.
Po przejściu przez pierwszą warstwę zostaje pochłonięte światła. Na drugą warstwę pada więc już tylko . Rachunki powtarzamy teraz analogicznie dla kolejnych warstw.
Druga warstwa pochłania:
Na trzecią warstwę pada:
Trzecia warstwa pochłania
Na czwartą warstwę pada światło
Czwarta warstwa pochłania
Zatem przez czwartą i ostatnią warstwę grafenu przechodzi Oznacza to, że przez cztery warstwy takiego materiału przechodzi około 91% światła, co równoważne jest absorpcji na poziomie 9%.
Odpowiedź: 4 warstwy grafenu absorbują około 9% światła
Zadanie 9
Zgodnie z treścią zadania średnica nanorurki jest długością wektora podzieloną przez stałą. Wektory oraz można znaleźć korzystając z przedstawionego w zadaniu rysunku.
Rysunek pomocniczy do rozwiązania zadania 4
Pierwszym krokiem jest wyznaczenie składowych wektorów i we wskazanym układzie współrzędnych. Analizując zamieszczony rysunek można stwierdzić, że składowe x obydwu wektorów mają przeciwne zwroty ale taką samą wartość. Natomiast składowe y są identyczne. Korzystając z relacji geometrycznych zachodzących w trójkącie równobocznym mamy:
oraz
gdzieorazwektory jednostkowe (wersory) osi odciętych i rzędnych.
Znalezione wektory podstawiamy do wzoru z treści zadania:
Aby obliczyć długość wektora należy wyciągnąć pierwiastek drugiego stopnia z sumy kwadratów współrzędnych tego wektora. A zatem:
Po przeniesieniu na prawą stron równania otrzymujemy zależność z zadania 6, którą należało udowodnić.
Zadanie 10
Wykres, o którym mowa w treści zadania należy wykonać dla kilku rozmiarów kropek kwantowych tak, aby móc zauważyć, jaki rodzaj zależności obowiązuje pomiędzy procentem atomów powierzchniowych a rozmiarem kropki. Wygodnie jest wykonać małą tabelkę.
rozmiar kropki
3x3x3
4x4x4
5x5x5
6x6x6
7x7x7
wszystkie atomy
33=27
43=64
53=125
63=216
73=343
atomy powierzchniowe
33-13=26
43-23=56
5...
Henio_Chomik