Słownik wyrazów bliskoznacznych pod red Stanisława Skorupki (1988).pdf

(168809 KB) Pobierz
H
orupki
SŁOWNIK
WYRAZÓW
BLISKO­
ZNACZNYCH
SŁOWNIK
WYRAZÓW
BLISKO­
ZNACZNYCH
W IE D Z A PO W S ZE C H N A • W A R S Z A W A
1988
WSTĘP
1. C e l sło w n ik a
Wśród ogólnego braku wszelkiego typu słowników języka polskiego szcze­
gólnie dotkliwie odczuwa się brak słownika w yrazów bliskoznacznycłi, sło­
wnika, którego celem byłoby ułatwienie pracy literatom, tłumaczom, re­
daktorom, adiustatorom stylistycznym i w ogóle ludziom piszącym, w tedy
kiedy pragną zastąpić wyraz często używany innym, a niezupełnie to samo
znaczącym lub znaleźć najtrafniejsze określenie, najodpowiedniejszy zwrot.
A b y zaspokoić to pilne zamówienie społeczne, Spółdzielnia Wydawnicza
„Czytelnik“ zwróciła się w r. 1950 do niżej podpisanego z propozycją opra­
cowania takiego słownika. P rzy poparciu organizacyjnym i finansowym
„Czytelnika“ przystąpiono z kilkuosobowym zespołem do prac wstępnych.
W roku 1954 rozpoczęto właściwe prace redakcyjne. W styczniu 1956 r. przy­
gotowany maszynopis przekazany został Państwowemu W ydawnictwu „W ie­
dza Powszechna“ , przy którym powstał dział słowników. W wydawnictwie
tym dokonano ostatecznej redakcji tekstu.
2. Dotychczasow e opracow ania
Z pierwszymi próbami opracowania słownictwa synonimicznego spotyka­
my się na początku X I X wieku. Podejmują je między innymi Klementyna
Tańska i Kazimierz Brodziński*. W roku 1885 wyszedł dwutomowy „Słownik
synonimów polskich" opracowany przez Adama Krasińskiego, wydany w K ra­
kowie przez Akademię Umiejętności, zawierający 2993 w yrazy ugrupowane
w ciągi synonimiczne. Autor stara się wyjaśnić różnice znaczeniowe w yrazów
należących do jednego ciągu synonimicznego i każdy wyraz dokumentuje
cytatami z różnych autorów X V I— ^XIX wieku. Mimo pokaźnej objętości
dzieła autor nie mógł zebrać i objaśnić większej liczby synonimów, gdyż przy
takim układzie książki, bardzo zresztą instruktywnym i bogatym w wyjaśnie­
nia, było to niemożliwe. Jakkolwiek słownik ten daje w iele cennych wyjaś­
nień, jest on dziś pod wielu względami przestarzały.
Następny słownik Romana Zawilińskiego wydany w Krakow ie w r. 1926
pt. „Dobór wyrazów. Słownik wyrazów bliskoznacznych i jednoznacznych"
zawiera ponad 20.000 wyrazów ugrupowanych nie alfabetycznie, lecz rze­
czowo. Cały materiał słownikowy podzielony został na 6 zasadniczych grup
rzeczowych: I pojęcia umysłowe, I I przestrzeń, I I I materia, IV umysł, V wola;
V I uczucie. T e zaś grupy podzielono na 1000 grup szczegółowych mających
ten sam układ; najpierw rzeczowniki, potem czasowniki, przymiotniki i przy­
słówki, wreszcie zwroty i wyrażenia przysłowiowe z danym tematem zwią-
K. Brodziński. Synonimy polskie. Pisma Kazimierza Brodzińskiego Tom V II.
Poznań 1874.
VI_______________________________________ WSTĘP________________________________________
zane. Odszukanie najbliższej wyrazow i grupy ułatwia indeks umieszczony
na końcu słownika. Układ jest wzorowany na dwutomowym słowniku an­
gielskim P. M. Rogeta „Thesaurus of English Words and Phrases, London
1912“ . Słownik Zawilińskiego nie zawiera żadnych wyjaśnień, nie podaje
również zakresu i sposobu używania wyrazów. Mogą z niego korzystać czy-
te)nicy znający doskonale język, odróżniający nie tylko najsubtelniejsze od­
cienie znaczeniowe wyrazów, ale umiejący je w tych odcieniach zastosować.
Jest to raczej obszerny mnemotechiiikon mający ułatwić czytelnikowi przy­
pomnienie potrzebnego mu odpowiedniego wyrazu.
Słownik obecnie opracowany zawiera około 30.000 wyrazów i zwrotów
podanych w najbardziej typowych użyciach, ugrupowanych w ciągi syno-
nimiczne.
3. Bliskoznaczność w y ra z ó w
Pojęcie synonimu rozważa w e wstępie do swego słownika A . Krasiński.
Zajmują się nim również autorzy stylistyk: P. Chmielowski, K. Wóycicki,
L. Kom amicki. W nowszych czasach sprawę bliskoznaczności w yrazów po­
ruszają: H. Gaertner w „Gramatyce współczesnego języka polskiego“ , cz. II,
str. 140— 143, W. Doroszewski w „Rozmowach o języku“ , Seria I, 1948, str.
117— 118 i obszerniej St. Skorupka w art. „Z zagadnień leksykografii. Syno-
nimika“ , Poradnik Językowy, nr nr 2, 3, 4 1953, str. 7— 14; 17— 23; 21— 25.
Tam też zainteresowanych odsyłamy.
Zgodnie z tymi opracowaniami za wyrazy bliskoznaczne, zwane inaczej
synonimami, uważamy takie wyrazy, których zakresy znaczeń częściowo na
siebie zachodzą. W yrM y bliskoznaczne mogą być bliższe i dalsze znaczenio­
wo. W yrazów bliskoznacznych często używamy wymiennie, np. wyrazów:
działanie, czynność, funkcjonowanie albo wyrazów: cieszyć się, radować się,
weselić się. Np. możemy powiedzieć: działanie albo funkcjonowanie mecha­
nizmu, ale tylko: działanie temperatury, a nie: funkcjonowanie temperatury.
Wymienność więc synonimów jest ograniczona. W ynika to stąd, że synonimy
mimo bUskoznaczności są zróżnicowane znaczeniowo, często nie tyle zna­
czeniowo, ile stylistycznie.
Odnosi się to również do wyrazów jednoznacznych, których zakresy zna­
czeń całkowicie na siebie zachodzą. Za wyrazy jednoznaczne uważa się np.
takie wyrazy jak samolot i aeroplan, parowóz i lokomotywa. W yrazy samo­
lot 1 aeroplan, choć oznaczają ten sam przedmiot, mają odmienną wartość
stylistyczną. W yraz aeroplan jest już dziś nieco przestarzały, nie spotykany
ani w języku potocznym, ani w terminologii lotniczej. Zastąpił go powszech­
ny samolot. W yrazy parowóz i lokomotywa nie mają identycznej treścL Każ­
dy parowóz można nazwać lokomotywą, ale nie każdą lokomotywę paro­
wozem. Nie możemy powiedzieć, że parowóz ciągnie pociąg elektryczny,
tylko, że ciągnie go lokomotywa. Jak z tych nielicznych przykładów wynika,
nie można przeprowadzić ostrej granicy między wyrazami jednoznacznymi
i bliskoznacznymi, nie można również takiej granicy przeprowadzić między
synonimami bliższymi i dalszymi. Dlatego w słowniku synonimy bliższe 1 dal­
sze łączy się w większe grupy, niekiedy w grupie podaje się nawet wyrazy,
które synonimami w ścisłym sensie nie są, ale które łączy w bliższą grupę
jakaś wspólna cecha znaczeniowa.
Zgłoś jeśli naruszono regulamin