1. Teoria rozwoju poznawczego wg Piageta
Jean Piaget to szwajcarski psycholog, filozof i pedagog. Żył w latach 1896-1980. Był profesorem uniwersytetu w Paryżu, Lozannie i Genewie, wieloletni dyr. Instytutu J.J. Rousseau i Międzynarodowego Biura Oświaty. Prowadził badania z zakresu psychologii rozwojowej i teorii poznania. Efektem 60-ciu lat pracy był obraz tego, jak dzieci konstruują i nabywają wiedzę. Teoria Piageta nie jest jedyną. Po upływie kilku dziesięcioleci psychologowie i pedagodzy odnoszą się do niej w różny sposób. Niektórzy uważają ją za przestarzałą, inni natomiast za w pełni aktualną.
Chcąc mówić o rozwoju poznawczym dziecka, należy najpierw wytłumaczyć kilka istotnych pojęć.
SCHEMATY-są to struktury intelektu organizujące zdarzenia, spostrzegane i klasyfikowane na podstawie ich ogólnych cech. Tworzą się w skutek różnicowania. Na trafniejsze precyzowanie schematów wpływa coraz lepsze generalizowanie bodźców.
ASYMILACJA-jest to proces poznawczy, dzięki któremu nowe treści percepcyjne, motoryczne czy pojęciowe włączane są do istniejących schematów
lub wzorów zachowania. Asymilacja wpływa na rozbudowę schematu, nie zmieniając go.
AKOMODACJA-tworzenie nowych schematów (w którym nowy bodziec znajdzie miejsce) lub modyfikacja starych (aby bodziec do niego pasował).
RÓWNOWAŻENIE-proces pozwalający na włączenie zewnętrznego doświadczenia do struktur wewnętrznych (schematów), przy założeniu, że procesy asymilacji i akomodacji są równie ważne.
RÓWNOWAGA- stan zrównoważenia struktur poznawczych, które osiągane jest w momencie pomyślnego zakończenia asymilacji nowych bodźców.
Używając wyżej wymienionych pojęć można wyjaśnić , jak i dlaczego następuje rozwój intelektualny.
Dla Piageta aktywność intelektualna nie może być oddzielana od całego funkcjonowania organizmu. Funkcjonowanie intelektualne uważał on więc za szczególną formę aktywności biologicznej. Czynności intelektualne oraz biologiczne są częściami całościowego procesu, za którego pośrednictwem organizm przystosowuje się do środowiska i organizuje doświadczenie. W chwili urodzenia schematy są z natury odruchowe. Niemowlę dokonuje rzeczywistego różnicowania w obrębie swojego ograniczonego środowiska, lecz czyni to za pośrednictwem dostępnego dla siebie aparatu odruchowego i motorycznego. W miarę jak dziecko rozwija się, schematy stają się coraz bardziej zróżnicowane i liczniejsze; sieć, którą tworzą, staje się coraz bardziej złożona. Schematy osoby dorosłej rozwijają się ze schematów dziecka dzięki procesom adaptacji i organizacji. Rozwój intelektualny jest więc ciągłym procesem konstrukcji i rekonstrukcji. Procesami odpowiedzialnymi za te przemiany są asymilacja i akomodacja. W miarę dorastania człowiek zdobywa coraz to nowe doświadczenia. Nowe bodźce dopasowuje do istniejących już schematów i w nich je umieszcza. Asymilacja rozbudowuje i powiększa więc istniejące wcześniej schematy. Nie zawsze jednak możliwe jest dopasowanie nowego bodźca do ograniczonej ilości schematów. Wówczas umysł zmuszony jest stworzyć schematy nowe lub zmodyfikować już istniejące. W obu przypadkach mówimy o zjawisku akomodacji. Po tym procesie znów następuje asymilacja, która nie sprawia już trudności i zawsze jest produktem końcowym. Procesy asymilacji i akomodacji są niezbędne do wzrostu i rozwoju poznawczego. Obydwa procesy są równie ważne. Jeśli nie ma między nimi równowagi, pojawia się motywacja i chęć do jej osiągnięcia. Pojęciowo wzrost i rozwój poznawczy przebiegają w podobny sposób na wszystkich swoich etapach. Wiedza jest konstruowana przez jednostkę przez całe życie od chwili urodzenia; schematy dorosłych są konstruowane ze schematów dziecięcych. W procesie asymilacji organizm dopasowuje bodziec do schematu, który istnieje; w procesie akomodacji organizm zmienia schemat tak, by pasował do bodźca. Rezultatem akomodacji jest jakościowa zmiana struktur poznawczych (schematów), natomiast asymilacja dodaje tylko elementy do istniejących struktur- daje w efekcie zmianę ilościową. A zatem asymilacja i akomodacja, za których pośrednictwem dokonuje się pełna koordynacja, różnicowanie, integracja oraz nieustanna konstrukcja, odpowiadają za wzrost i rozwój struktur poznawczych i wiedzy. Równoważenie jest wewnętrznym, samoregulującym się mechanizmem, który kieruje tymi procesami. Rozwój umysłu- rozwój intelektualny- jest takim samym procesem adaptacji, jak przystosowanie biologiczne do otaczającego świata.
Rozwój umysłowy jest procesem towarzyszącym dziecku od początku jego istnienia. Czekając na pełen rozkwit swych zdolności umysłowych, nie może pominąć żadnego etapu. Zachowanie intelektualne w każdym wieku wynika bezpośrednio z wcześniejszego poziomu zachowania. W rozwoju dzieci Piaget wyszczególnił charakterystyczne okresy.
OKRES SENSOMOTORYCZNY.
W tym okresie dziecko myśli głównie przez działania. Faza ta obejmuje czas od urodzenia do dwóch lat. Została podzielona na sześć etapów rozwoju:
1.Odruchy (0-1 miesiąc) – aktywność odruchowa.
2.Pierwsze rozróżnienia (1-4 miesiąc) – koordynacja ruchów.
3.Odtwarzanie (4-8 mies.) – koordynacja ruchów ręki i oczu; odtwarzanie interesujących zdarzeń.
4.Koordynacja schematów (8 – 12 mies.) – stosowanie znanych rozwiązań do nowych problemów, przewidywanie.
5.Eksperymentowanie (12-18 mies.) – odkrywanie nowych sposobów działania.
6.Reprezentacja (18-24 mies.) – wymyślanie nowych sposobów działania poprzez wewnętrzne kombinacje.
OKRES PRZEDOPERACYJNY
Dziecko w wieku 2-7 lat zaczyna funkcjonować w coraz większym stopniu w trybie pojęciowym i przedstawieniowym. Staje się coraz bardziej zdolne do umysłowego reprezentowania zdarzeń. Głównym osiągnięciem rozwojowym stadium przedoperacyjnego jest zdolność reprezentowania (przedstawiania) przedmiotów i zdarzeń. Jest kilka rodzajów reprezentacji (przedstawień) ważnych dla rozwoju poznawczego. Są to, w kolejności ich występowania: naśladownictwo odroczone (naśladowanie nieobecnych przedmiotów i zdarzeń), zabawa symboliczna (np. klocek zastępuje samochód), rysunek, obrazy umysłowe (wewnętrzne reprezentacje przedmiotów i przeszłych doświadczeń), mowa (mowa egocentryczna oraz mowa uspołeczniona).
Cechami rozwoju przedoperacyjnego są:
1. Egocentryzm-dziecko jest przekonane , że wszyscy myślą tak samo jak ono. Są przekonane, że ich myśli są zgodne z prawdą.
2. Niezdolność do rozumienia przekształceń.
3. Centracja - dziecko wykazuje tendencje do skupiania uwagi na jednym tylko aspekcie prezentowanego mu bodźca wzrokowego.
4. Odwracalność-możliwość cofnięcia swego myślenia do punktu, w którym się rozpoczęło.
Opisane wyżej cechy są niezbędne do rozwoju myślenia logicznego i występują w sposób naturalny. Najbardziej widziane są w tym, co bywa nazywane problemem zachowania stałości. Zachowanie stałości (niezmiennik) oznacza, że ilość substancji (liczebność zbioru) pozostaje taka sama bez względu na zmiany dokonywane na wymiarach nie związanych z nią. Poziom rozumienia niezmienników stanowi miarę rozwoju struktur logiczno-matematycznych dziecka.
OKRES OPERACJI KONKRETNYCH
Okres ten przypada na wiek 7-11 lat. W tym stadium dziecko rozwija procesy myślenia logicznego, mogące mieć zastosowanie przy rozwiązywaniu problemów, które są proste (typowe). Zadania dotyczące zachowania stałości nie sprawiają już problemu. Gdy natrafia na sprzeczność między myśleniem a percepcją, jak np. w problemach dotyczących niezmienników, opiera swoje rozstrzygnięcia na rozumowaniu a nie na percepcji. W tym czasie dziecko przestaje być uzależnione od percepcji i staje się zdolne do rozwiązywania większości problemów poznawczych (np. do zachowania stałości), z którymi nie mogły sobie poradzić wcześniej. Dziecko potrafi decentrować swoje spostrzeżenia i zwraca uwagę na przekształcenia, a co najważniejsze- posiada zdolność odwracania operacji umysłowych. Dziecko w fazie operacji konkretnych staje się ponadto bardziej uspołecznione i mniej egocentryczne w posługiwaniu się mową niż wcześniej.
Myślenie na poziomie operacji konkretnych przewyższa myślenie przedoperacyjne pod względem jakości. Pojawiają się schematy operacji logicznych takich jak porządkowanie i klasyfikacja. Rozwijają się pojęcia przyczynowości, przestrzeni, czasu, prędkości.
W tej fazie dziecko dochodzi do funkcjonalnych zastosowań rozumowania logicznego. Dzieci w widoczny sposób rozwijają operacje logiczne, to jednak operacje te (odwracalność, klasyfikacja i inne) są pomocne jedynie w rozwiązywaniu problemów dotyczących konkretnych ( rzeczywistych, obserwowalnych) przedmiotów i zdarzeń, z którymi dziecko się styka. Na tym poziomie rozwoju dzieci przeważnie nie potrafią jeszcze zastosować logiki do rozwiązywania hipotetycznych, czysto słownych lub abstrakcyjnych problemów.
OKRES OPERACJI FORMALNYCH
11-do końcaDziecko nabywa zdolność do rozumowania abstrakcyjnego bez odwoływania się do konkretnych przedmiotów i wydarzeń. Dzieci potrafią rozwiązywać problemy za pomocą systematycznego testowania zbioru hipotez i równoczesnego badania ich wzajemnych zależności.
2. Teoria Wygotskiego
Lew Wygotski (1896-1934), wybitny rosyjski psycholog zmarł na zapalenie płuc przeżywszy zaledwie 38 lat. Mimo tak krótkiego życia, dokonał przełomu w psychologii rozwojowej. Jego teoria do dziś inspiruje psychologów na całym świecie, choć przez ponad dwadzieścia lat jego prace były zakazane. W stalinowskiej Rosji propagowanie swobody myślenia w nauczaniu dzieci było bowiem niemożliwe do zaakceptowania. Pisma Wygotskiego można było czytać tylko w bibliotece centralnej w Moskwie, uzyskawszy wcześniej dodatkowo zgodę NKWD.Na szczęście dziś prace Wygotskiego nie tylko można czytać, ale są one jednym z ważniejszych źródeł inspiracji dla współczesnej psychologii rozwojowej. Świat odkrył na nowo Wygotskiego dopiero po śmierci Stalina. Aż do końca lat pięćdziesiątych rozpowszechnianie prac Wygotskiego było zakazane, a jego teorię określano jako „reakcyjną, burżuazyjną pseudo-naukę”. To z tego powodu najważniejsze prace Wygotskiego takie jak „Myśl i język” (1932) czy „Psychologia pedagogiczna” (1926) musiały czekać na tłumaczenia i publikacje aż do drugiej połowy XX wieku. Wtedy też ogólnoświatowe zainteresowanie Lwem Wygotskim na nowo zaczyna się rozwijać. Głębia i zakres jego wizji edukacyjnej zdumiały kręgi akademickie na całym świecie. Amerykański naukowiec Stephen Toulmin nazwał go „Mozartem psychologii”, a Jerome Bruner napisał, że „teoria rozwoju Wygotskiego jest równocześnie teorią edukacji”.Klucz do inteligencjiWygotski uważał, że prawdziwa edukacja nie polega na samym przyswojeniu określonej wiedzy, ale na rozwijaniu u dzieci umiejętności uczenia się! Zdolność dziecka do jasnego i kreatywnego myślenia, planowania, realizowania tych planów i komunikacji jest o wiele ważniejsza od wiedzy jako takiej. Przyswajanie wiedzy będzie bowiem nieporównywalnie łatwiejsze, jeśli wiemy jak się uczyć. Wygotski uważał, że można to osiągnąć oddając dzieciom do użytku „kulturowe narzędzia myślenia i tworzenia”. Cóż to takiego te narzędzia?Otóż kluczem do ludzkiej inteligencji — cechy, która odróżnia nas od zwierząt — jest zdolność do stosowania różnego rodzaju narzędzi. Wygotski twierdził, że podobnie jak ludzie stosują narzędzia zwiększające ich możliwości fizyczne, stworzyliśmy też sobie zestaw narzędzi psychologicznych, które służą do poszerzania naszych zdolności umysłowych. Narzędzia te to znaki, symbole i inne elementy, które wykorzystujemy do codziennego komunikowania się i analizowania rzeczywistości. Wygotski zalicza do tych narzędzi: znaki, symbole, mapy, plany, liczby, zapis muzyczny, wykresy, modele, obrazy i, przede wszystkim, język.Wygotski wierzył, że celem edukacji jest przedstawienie dzieciom pełnego zakresu takich narzędzi i pokazanie im, jak je stosować do szybkiego i skutecznego analizowania rzeczywistości. Stosując je od najmłodszych lat, dzieci automatycznie rozwijają swoje umiejętności. Im lepiej dziecko potrafi przyswoić sobie ten swoisty język wypracowany przez ludzkość w ciągu stuleci, tym większe są jego zdolności w danej dziedzinie. Dzieci zaczynają wtedy planować i organizować swoje działania, otwarcie przedstawiają swój punkt widzenia, znajdują niestandardowe rozwiązania problemów, wierzą w siebie i swoje własne umiejętności.Klucz do zrozumieniaGłównym założeniem najsłynniejszej pracy Wygotskiego jest wzajemne powiązanie myśli i języka. W trakcie zabawy małe dzieci na bieżąco komentują przecież rozwój akcji: „A teraz pociąg jedzie dookoła wieży i uderza w wieżę, och nie — wieża się rozpada...”. Wygotski nazwał to monologiem zewnętrznym. Z czasem monolog zewnętrzny staje się monologiem wewnętrznym, przybierającym formę myśli. Tym samym opanowana przez dziecko mowa, staje się podstawową strukturą jego myślenia. Oznacza to, że rozwój myśli jest w dużym stopniu determinowany zdolnościami językowymi dziecka. Zaś zasób słownictwa dziecka zależy w największej mierze od jego codziennych doświadczeń. Reasumując jedną z najważniejszych funkcji edukacji powinno być wspieranie rozwoju bogatego i efektywnego języka mówionego dziecka.Wygotski twierdził, że to nauczyciel odgrywa kluczową rolę w edukacji dziecka. Nauczyciel powinien tak kierować zajęciami, by nakłaniać dziecko do podejmowania zadań przekraczających nieco jego obecne możliwości. Dzięki takiej zdrowej inspiracji dzieci mogą wykonywać zadania wykraczające poza ich umiejętności, czego bez pomocy nauczyciela nie mogłyby dokonać.Zabawa jest naukąW swoim ostatnim wykładzie „Zabawa i rozwój psychologiczny dziecka” Wygotski podkreślał znaczenie zabawy w najmłodszym wieku: „Zabawa tworzy dziecko. To właśnie w trakcie zabawy dziecko zawsze zachowuje się ponad swój wiek, wychodzi poza swoje codzienne zachowania, jest twórcze i kreatywne. Można powiedzieć, że w zabawie przerasta siebie o głowę. Związek pomiędzy zabawą a rozwojem należy porównać do związku pomiędzy nauką a rozwojem.”W teorii Wygotskiego zabawa odgrywała w procesie edukacji podstawową rolę. W czasie zabawy bowiem dzieci są bardzo mocno zaangażowane w wyobrażone sytuacje, w których z jednej strony przyjmują określone role, z drugiej strony zaś same wyznaczają obowiązujące w niej zasady. Kiedy na przykład bawią się w rodzinę, przyjmują określone role, które z góry determinują ich działania. Zabawa taka prowadzi zatem do większego poziomu samokontroli dzieci, gdyż wszystkie działania dzieci są określone przez zasady gry, które same sobie przecież stworzyły. Gdy dzieci angażują się w zabawę, ich skupienie i zaangażowanie w ...
nikosia20