3. Powstanie domu dla dzieci niepełnosprawnych intelektualnie

3.1. Pojęcie Niepełnosprawności intelektualnej wczoraj i dziś

Jedną z pierwszych definicji upośledzenia umysłowego stworzył w 1915 r.   E. Kraepelin. Użył on wtedy terminu oligofrenia (gr. oligos – mało, phren – umysł, myśl) dla określenia grupy złożonej z różnych, pod względem etiologii, obrazu klinicznego i zmian morfologicznych, anomalii rozwojowych, mających wspólną cechę, jaką jest totalne opóźnienie rozwoju umysłowego.[1] Przy czym dokonał on podziału osób upośledzonych umysłowo, ze względu na ich określoną dynamikę  w zachowaniu, na dwie grupy: Pierwszą stanowiły jednostki zahamowane i bierne, zaś drugą pobudzone, eretyczne, niestałe i ruchliwe.[2]

Przez następne dziesiątki lat wielu badaczy i naukowców podejmowało próby stworzenia własnych definicji, bądź udoskonalenia wcześniej już istniejących. Jest ich wiele, ponieważ zdefiniowanie upośledzenia umysłowego jest trudne, a to dlatego, że jak zauważa J. Doroszewska, jest ono zjawiskiem niezmiernie „skomplikowanym w swych powiązaniach biopsychospołecznych
i to zarówno z powodu różnorodnych przyczyn, jakie leżą u jego podstaw, jak
i wielorakich objawów, a także ze względu na nieraz trudny do przewidzenia jego dynamizm, a więc i prognozę”.[3]

Maria Grzegorzewska, która dała początek pedagogice specjalnej
w Polsce, różnicuje terminy oligofrenia i otępienie, jak również upośledzenie umysłowe, jako nadrzędne w stosunku do pierwszych. Pojęciem „oligofrenia” nazywa M. Grzegorzewska niedorozwój umysłowy istniejący już od urodzenia lub najwcześniejszego dzieciństwa. Charakteryzuje się on zawsze wstrzymanym rozwojem mózgu i wyższych czynności nerwowych. „Otępienie” natomiast występuje w późniejszym okresie i polega na osłabieniu i rozpadzie procesów korowych oraz na uszkodzeniu czynności umysłowych dotąd pełnowartościowych. W skutek jakiegoś patologicznego procesu dochodzi do „uwstecznienia psychiki”. Terminem „upośledzenie umysłowe” określa zaś stan oligofrenika już po zakończeniu jakiegoś procesu. Pomimo jednak różnorodnych i często głębokich braków i zakłóceń w rozwoju, dzieci upośledzone umysłowo nie są pozbawione zdolności do rozwoju intelektualnego i usprawniania.[4]

              W 1959 r. Amerykańskie Towarzystwo do Badań nad Upośledzeniem Umysłowym przyjęło następującą definicję: „Upośledzenie umysłowe oznacza ogólne funkcjonowanie intelektu na poziomie niższym od przeciętnego, który to stan bierze początek w okresie rozwoju i jest związany z upośledzeniem jednej (lub więcej) z następujących dziedzin: 1. dojrzewania, 2. uczenia się,                     3. przystosowania społecznego.”[5]

W 1994 r. Towarzystwo zaproponowało nową, bardziej rozbudowaną definicję: „Upośledzenie umysłowe odnosi się do istotnych ograniczeń 
w aktualnym funkcjonowaniu. Charakteryzuje się ono sprawnością intelektualną znacznie poniżej przeciętnej, ze współistniejącymi ograniczeniami w zakresie co najmniej dwóch następujących zdolności przystosowawczych: porozumiewania się, samoobsługi, gospodarstwa domowego, kontaktów społecznych, korzystania z udogodnień publicznych, autonomii, dbania
o zdrowie i bezpieczeństwo, uczenia się szkolnego, wypoczynku i pracy. Upośledzenie umysłowe ujawnia się przed osiemnastym rokiem życia.”[6]

Natomiast Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 1980 r. przyjęła następującą definicję: „upośledzenie umysłowe jest to istotne obniżenie ogólnego poziomu funkcjonowania intelektualnego oraz trudności
w zachowaniu przystosowawczym, występującym przed 18 rokiem życia”.

Pojęcie upośledzenia umysłowego obejmuje szeroki zakres niepełnosprawności intelektualnej od głębokiego upośledzenia aż do pogranicza normy intelektualnej. Do 1968 r., kiedy to Światowa Organizacja Zdrowia wprowadziła 4-stopniową klasyfikację upośledzenia umysłowego, stosowano tradycyjny 3-stopniowy podział, jakiego dokonał E. Kraepelin.[7]

        Tabela 1: 3-stopniowa klasyfikacja upośledzenia umysłowego wg. Kraepelina.

Tabela 2. przedstawia klasyfikację upośledzenia umysłowego, zaproponowaną w 1959 r. przez Amerykańskie Towarzystwo do Spraw Upośledzeń Umysłowych i przyjętą 1 stycznia 1968 r. przez WHO, opartą
na odchyleniu standardowym równym 16. Według niej osoba
z niepełnosprawnością intelektualną ma więcej niż dwa odchylenia od normy.[8]

Tabela 2: Klasyfikacja upośledzenia umysłowego wg. WHO z 1959r.

1 stycznia 1980 r. Polska przyjęła IX rewizję Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów włączającą pogranicze upośledzenia umysłowego do szeroko rozumianej normy. Pogranicze upośledzenia zastąpiono określeniem „rozwój niższy niż przeciętny” i uznano za dolną granicę normy intelektualnej. Poniższa tabela przedstawia klasyfikację upośledzenia umysłowego według owej IX rewizji.[9]

Tabela 3: Klasyfikacja upośledzenia umysłowego wg. IX rewizji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów.

3.2. Rozpoczęcie działalności na rzecz dzieci niepełnosprawnych

Pojawienie się w rodzinie dziecka niepełnosprawnego jest dla jej członków sytuacją szczególnie trudną i zaskakującą. Niesie za sobą wiele problemów natury wychowawczej, emocjonalnej i społecznej. Czasami rodzice nie potrafią, bądź też czasami nie chcą, poradzić sobie z problemami, jakie niesie za sobą wychowywanie chorego dziecka. Zachodzi wtedy konieczność znalezienia mu miejsca w placówce, która zapewni mu prawidłową opiekę medyczną, rehabilitacyjną i rewalidacyjną.

Sytuacje, w których zachodzi konieczność umieszczenia dziecka
w placówce zostały podzielone, przy uwzględnieniu struktury rodziny, obiektywnych warunków jej życia, ogólnego poziomu i właściwości rodziców oraz ich stosunku do dziecka, na trzy grupy:

1.     sytuacje, w których rodzice nie mogą zapewnić dziecku opieki
z przyczyn obiektywnych;

2.     sytuacje, w których środowisko rodzinne dziecka reprezentuje niski poziom społeczno-moralny;

3.     sytuacje, w których postawa rodziców wobec dziecka jest niewłaściwa;[10]

W 1902 r. proboszcz w Jaszkotlu, ksiądz Emil Włodarczyk, sprowadził do wsi siostry zakonne, aby pomogły mu chronić katolicyzm. Początkowo mieszkały one w mieszkaniu lokatorskim. W 1911 r. nabyły ziemię, na której wybudowały, stojący do dnia dzisiejszego, klasztor. Teraz mogły przyjmować swoich podopiecznych i kuracjuszy, niosąc potrzebną im pomoc. W 1933 r. dokonały przebudowy domu. Mieszkające w nim siostry zajmowały się ambulatoryjnym pielęgnowaniem chorych, opieką nad starcami i prowadzeniem lekcji robót ręcznych w miejscowej szkole.[11]

W latach powojennych, w okresie stalinizmu w Polsce, niepełnosprawne dzieci nie pasowały do komunistycznej rzeczywistości. Często zabierane były matce zaraz po urodzeniu i umieszczane w placówkach, samotne i niekochane. Ówczesna medycyna też nie umiała im pomóc. Najczęściej umierały nie dożywając nawet wieku adolescencji. Widząc potrzebę niesienia im pomocy nie tylko w formie opieki, ale także otaczania ich ciepłem i godnością, na jaką zasługuje każdy człowiek, siostry zaczęły przyjmować pod swój dach uszkodzone dzieci. Początkowo niosły pomoc przede wszystkim dzieciom
z dysfunkcjami narządu ruchu. W miarę, jak przybywało dzieci z wieloraką złożoną niepełnosprawnością, zmieniły swój profil przyjmując dzieci
z niepełnosprawnością ruchową i intelektualną. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, Zgromadzenie Sióstr Maryi Niepokalanej przekazało swój dotychczasowy użytek rolny na teren rekreacyjno-wypoczynkowy. Zbudowały na nim plac zabaw, bosko, ścieżkę rowerową i spacerową.[12]

Ilustracja 6, 7: Plac zabaw i boisko w Jaszkotlu.[13]

Druga połowa XX wieku przyniosła poprawę sytuacji osób
z niepełnosprawnością intelektualną. Sprzyjały temu z jednej strony prawne uwarunkowania, z drugiej stworzenie możliwości uczestnictwa przez nie
w życiu społecznym. W różnych państwach pojawiły się różne rozwiązania.
W Europie Zachodniej przyjęto tzw. model skandynawski, który zakładał, że osoby upośledzeniem umysłowym powinny prowadzić jak najbardziej normalne życie. Już w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia wszedł w życie program integracyjny, zakładający umieszczanie dzieci z niepełnosprawnością fizyczną i intelektualną w szkołach i klasach masowych.[14]

Po roku 1989, te rozwiązania trafiły również do Polski, stawiając przed siostrami nowe wyzwania. Gdy w połowie lat dziewięćdziesiątych prowadzony przez siostry zakład, nie otrzymał akredytacji z Ministerstwa Zdrowia na kolejne lata prowadzenia działalności opiekuńczo-leczniczej, siostry podjęły kroki, aby go zmodernizować. W 1994 r.  został oddany do użytku nowy, dwupiętrowy budynek dostosowany do wymaganych standardów.[15] Dzisiaj, na terenie
o powierzchni 0,31 ha, stanowiącej własność Zgromadzenia[16], Siostry Maryjne prowadzą Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla dzieci z wieloraką złożoną niepełnosprawnością [17], który zapewnia im opiekę wychowawczą i społeczną wraz z zakwaterowaniem.[18] Trafiają tu dzieci z różnym stopniem niepełnosprawności, z różnych środowisk społecznych, z całej Polski. [19]

           Od września 1993 r. siostry powołały do życia Szkołę Podstawową Specjalną,[20] w której ich podopieczni realizują obowiązek szkolny. Szkoła od początku stanowiła własność prywatną Zgromadz...