Kalewala
Scena z Kalewali, mal. Akseli Gallen-Kallela
Kalewala (dosłownie Kraina Kalewy, mitycznego praprzodka wszystkich Finów) to poemat epicki składający się z pieśni ludowych (tzw. run) i legend z terenów Finlandii i Karelii, zebranych i opracowanych w XIX wieku przez Eliasa Lönnrota. Kalewala nazywana jest fińskim eposem narodowym. Przyczyniła się do budzenia świadomości narodowej i wywarła duży wpływ na współczesną kulturę i sztukę fińską. 28 lutego w Finlandii obchodzi się Dzień Kalewali.
Przekazywane w tradycji ustnej runy, należące do najstarszych zabytków twórczości ludowej, pochodzące nie tylko z terenów dzisiejszej Finlandii, ale prawdopodobnie także z innych stron i przyswojone przez Karelczyków, mieszały się i ulegały znacznym przekształceniom. Pierwsze próby ich usystematyzowania podejmowano od początku XIX wieku. W 1835 roku lekarz, folklorysta i językoznawca Elias Lönnrot opublikował zbiór pieśni o ludowym bohaterze Väinämöinenie [czyt. wejnemejnenie][czyt., pod tytułem Kalewala albo Stare pieśni karelskie o dawnych czasach fińskiego ludu, zawierający 35 run. Następne wydanie, zawierające już 50 run, ukazało się w 1850 roku i zostało przez Lönnrota zharmonizowane z różnych wariantów językowych i rytmicznych oraz uzupełnione tak, że stanowiły logiczną całość.
Poemat obejmuje okres od stworzenia świata do średniowiecza i składa się z różnych wątków, dziejących się w świecie baśniowym i realnym, opisujących życie i czyny bohaterów oraz walkę dwóch wrogich plemion o Sampo - mityczny młynek szczęścia. Niektóre rozdziały opisują zwyczaje obrzędowe oraz pieśni, czary i zaklęcia z czasów pogańskich.
Kalewala została przetłumaczona na kilkadziesiąt języków, zarówno wierszem jak i prozą. J.R.R. Tolkien przyznał, że była dla niego inspiracją przy pisaniu tekstów wchodzących w skład zbioru Silmarillion. Przykładowo postać Gandalfa, kluczowa dla wszystkich książek o Śródziemiu, jest wzorowana na głównym bohaterze eposu, czarodzieju imieniem Väinämöinen [czyt. wejnemejnen]. Także język elfów quenya jest wzorowany na starofińskim.
Pierwsze tłumaczenia fragmentów poematu na język polski powstawały już w drugiej połowie XIX wieku. Pierwszy pełny tekst w przekładzie Józefa Ozgi-Michalskiego ukazał się w latach 60. XX wieku. W 1958 roku Janina Porazińska opracowała Kalewalę w wersji dla dzieci. W roku 1998 (PIW) ukazał się pierwszy przekład bezpośrednio z oryginału na język polski, dokonany przez Jerzego Litwiniuka, znawcę literatur nadbałtyckich.
TROCHĘ HISTORII
Około VIII w. n. e. przybył z Azji koczowniczy jeszcze wówczas lud Ugrofinów, którego resztki, oprócz utworzenia dwóch samodzielnych państw Finlandii i Węgier, pozostały jako najstarsza rdzenna ludność Estończyków, Wojtaków, Mordwinów i Czeremisów na lesistych obszarach północnej i wschodniej Rosji. W Finlandii Ugrofinowie natrafili na innych, bardziej prymitywnych koczowników, wzrostem niewiele większych od Pigmejów. Byli to Lapończycy. Finowie, bardziej rośli i stojący na znacznie wyższym szczeblu kultury, wyparli Lapończyków w północne, nieurodzajne tundry Pohjoli, a sami osiedlili się, już jako lud rolniczy, na ich miejscu – w piaszczystej i kamienistej, ale mimo wszystko zdatnej do uprawy zbóż Kalewali.
W omawianej tu epopei symbolem tego zwycięstwa wyższej kultury jest czarodziejski młynek Sampo, ukuty przez „wiekowiecznego” kowala Ilmarinena, oraz – również czarodziejska – kantela, prymitywna cytra, na której wiekowieczny pieśniarz Vejnemejnen (brat Ilmarinena), grając, wielbi swą ukochaną ojczyznę.
Główną zasługę przy uratowaniu tego bezcennego zabytku przeszłości położył pastor Elias Lönnrot (1802-1884), który pozbierał i połączył w jedną całość szereg pieśni śpiewanych po wsiach fińskich przez wędrownych śpiewaków i recytatorów. Pieśni te pochodzą z różnych epok i składają się z różnych wątków. Są między nimi odwieczne pogańskie runy, opiewające zwycięstwo człowieka nad wrogimi siłami przyrody, symbolizowanymi przez postacie mitycznych bóstw. Są rycerskie opowieści o bitwach toczonych przez zwycięskich rolników z Kalewali z wypieranymi przez nich lapońskimi koczownikami z Pohjoli. Są wreszcie późniejsze, średniowieczne naleciałości z okresu, kiedy obecnie luterańska Finlandia była jeszcze katolicka i czciła Matkę Boską i świętych. Pastor Elias zebrał te wszystkie luźne wątki w 50 run, składających się w fińskim oryginale z przeszło 23 tysięcy wierszy, powiązał je ze sobą, miejscami uzupełnił – i tak powstała Kalewala J, która nie jest ani tak krwawa, jak niemiecki Nibelungi, czy też mistyczna i nierealna jak staroceltyckie epopeje Francuzów i Anglików, ale po chłopsku jędrna i realistyczna, a równocześnie pełna poezji, ludzka i pokojowa.- i ale z przeszło 23 tysięcy wierszy, powiązał je ze sobą, miejscami uzupełniłdziejscy pieśniarze musieli na długie wieki odejść w cieńa jeszczeizowanymipiewaków i
3
gobbos